भंडारा शहराशीही होते बशीर बद्र साहेबांचे नाते; मुस्लिम लायब्ररीच्या मुशायर्‍यांमध्ये केली होती शेर-ओ-शायरीची बरसात : मो. सईद शेख

 

शब्दशिल्प/भंडारा_प्रसिद्ध उर्दू शायर व गझलकार बशीर बद्र साहेब आता आपल्यात राहिले नाहीत. नुकतेच डिमेन्शिया या आजारामुळे त्यांचे निधन झाले. ते साहित्यविश्वातील एक मोठे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी उर्दू गझल कठीण व गुंतागुंतीच्या शब्दांमधून बाहेर काढून अत्यंत साध्या, सहज आणि बोलचालीच्या भाषेत मांडली, त्यामुळे ते सर्वसामान्य लोक आणि तरुणांच्या मनातील आवडते कवी बनले.

त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील अयोध्या (जिल्हा फैजाबाद) येथे झाला होता. त्यांनी अलीगड मुस्लिम विद्यापीठातून उर्दूमध्ये पीएचडी पूर्ण केली आणि तेथेच प्राध्यापक म्हणूनही काम केले. बशीर साहेबांच्या गझलमधील प्रत्येक शेर ‘गागरमध्ये सागर’ भरल्यासारखा होता. प्रेम, जीवन, एकटेपणा आणि मानवी नात्यांतील भावना यांवर आधारित त्यांची शायरी थेट मनाला भिडणारी होती.

भंडार्‍यातील रसिक श्रोते मोहम्मद सईद शेख यांनी सांगितले की, “भंडारा शहराशीही बशीर बद्र साहेबांचे नाते होते. जेव्हा जेव्हा भंडार्‍यातील मुस्लिम लायब्ररीत अखिल भारतीय मुशायरा व कविसंमेलन आयोजित होत असे, तेव्हा ते येथे येऊन आपल्या दमदार आवाजात शेरांची अशी बरसात करत की हजारो श्रोते ‘वाह-वाह’ म्हणण्यास भाग पडत.”

त्यांना 1999 साली भारत सरकारतर्फे पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. डिमेन्शिया (स्मरणशक्ती कमी होणे) या आजाराशी दीर्घकाळ झुंज दिल्यानंतर 28 मे 2026 रोजी, वयाच्या 91व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि जगाचा निरोप घेतला. शायरीचा तो बुलंद आवाज आता कायमचा शांत झाला आहे. ते जनतेचे कवी होते आणि त्यांचे शेर आजही लोकांच्या मनात तसेच राजकीय मंचांवर जिवंत आहेत.

त्यांचे काही खास शेर :

"उजाले अपनी यादों के हमारे साथ रहने दो,

न जाने किस गली में जिंदगी की शाम हो जाए"खाली तुमच्या मजकुराचा मराठी अनुवाद दिला आहे:

प्रसिद्ध उर्दू शायर व गझलकार बशीर बद्र साहेब आता आपल्यात राहिले नाहीत. नुकतेच डिमेन्शिया या आजारामुळे त्यांचे निधन झाले. ते साहित्यविश्वातील एक मोठे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी उर्दू गझल कठीण व गुंतागुंतीच्या शब्दांमधून बाहेर काढून अत्यंत साध्या, सहज आणि बोलचालीच्या भाषेत मांडली, त्यामुळे ते सर्वसामान्य लोक आणि तरुणांच्या मनातील आवडते कवी बनले.

त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील अयोध्या (जिल्हा फैजाबाद) येथे झाला होता. त्यांनी अलीगड मुस्लिम विद्यापीठातून उर्दूमध्ये पीएचडी पूर्ण केली आणि तेथेच प्राध्यापक म्हणूनही काम केले. बशीर साहेबांच्या गझलमधील प्रत्येक शेर ‘गागरमध्ये सागर’ भरल्यासारखा होता. प्रेम, जीवन, एकटेपणा आणि मानवी नात्यांतील भावना यांवर आधारित त्यांची शायरी थेट मनाला भिडणारी होती.

भंडार्‍यातील रसिक श्रोते मोहम्मद सईद शेख यांनी सांगितले की, “भंडारा शहराशीही बशीर बद्र साहेबांचे नाते होते. जेव्हा जेव्हा भंडार्‍यातील मुस्लिम लायब्ररीत अखिल भारतीय मुशायरा व कविसंमेलन आयोजित होत असे, तेव्हा ते येथे येऊन आपल्या दमदार आवाजात शेरांची अशी बरसात करत की हजारो श्रोते ‘वाह-वाह’ म्हणण्यास भाग पडत.”

त्यांना 1999 साली भारत सरकारतर्फे पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. डिमेन्शिया (स्मरणशक्ती कमी होणे) या आजाराशी दीर्घकाळ झुंज दिल्यानंतर 28 मे 2026 रोजी, वयाच्या 91व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि जगाचा निरोप घेतला. शायरीचा तो बुलंद आवाज आता कायमचा शांत झाला आहे. ते जनतेचे कवी होते आणि त्यांचे शेर आजही लोकांच्या मनात तसेच राजकीय मंचांवर जिवंत आहेत.

त्यांचे काही खास शेर :

"उजाले अपनी यादों के हमारे साथ रहने दो,

न जाने किस गली में जिंदगी की शाम हो जाए"

"लोग टूट जाते हैं एक घर बनाने में,

तुम तरस नहीं खाते बस्तियाँ जलाने  में "

मो. सईद शेख

मा. जिल्हा प्रतिनिधी / वार्ताहर

लोककल्याणाची दीपज्योत - लोकमाता अहिल्याबाई होळकरांचे प्रेरणादायी नेतृत्व आजही मार्गदर्शक

 

 भारतामध्ये सत्ता अनेकांनी गाजवली, साम्राज्ये अनेकांनी उभी केली; पण जनतेच्या मनावर राज्य करणारे राज्यकर्ते मोजकेच होते. लोकांच्या सुख-दुःखाला स्वतःचे मानून, न्यायाला राजकारणापेक्षा मोठे स्थान देऊन आणि लोककल्याणाला शासनाचा धर्म मानून ज्यांनी राज्यकारभार केला, त्या पुण्यश्लोक लोकमाता अहिल्याबाई होळकर यांचे नाव भारतीय जनमानसात आजही आदराने घेतले जाते.

राज्यकर्ती म्हणून त्यांचे कर्तृत्व जितके मोठे आहे, तितकीच त्यांची लोकमाता म्हणून असलेली ओळख अधिक व्यापक आहे. प्रजेच्या कल्याणासाठी झटणारे नेतृत्व, संकटात धैर्याने उभे राहणारे व्यक्तिमत्त्व आणि समाजहितासाठी आयुष्य अर्पण करणारी स्त्री म्हणून त्यांचे जीवन आजच्या काळातही प्रेरणेचे दीपस्तंभ ठरते.

अहिल्याबाई होळकर यांची जयंती साजरी करणे म्हणजे केवळ एका ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाला अभिवादन करणे नव्हे; तर लोकसेवा, न्याय, समता, दातृत्व आणि मानवतेच्या मूल्यांना वंदन करणे होय. बदलत्या काळात प्रशासनाची रूपे बदलली, विकासाच्या संकल्पना बदलल्या, तंत्रज्ञानाची झपाट्याने प्रगती झाली; मात्र लोकहिताला सर्वोच्च स्थान देणाऱ्या नेतृत्वाची गरज आजही तितकीच आहे. म्हणूनच अहिल्याबाईंचे जीवन आणि कार्य आजच्या समाजासाठी केवळ इतिहास नसून प्रेरणेचा जिवंत स्रोत आहे.

सन १७२५ मध्ये अहमदनगर जिल्ह्यातील चौंडी या छोट्याशा गावात जन्मलेल्या अहिल्याबाईंचे बालपण अत्यंत साधेपणात गेले. सामान्य कुटुंबातील कन्या असलेल्या या मुलीने पुढे संपूर्ण भारताच्या इतिहासात आदर्श राज्यकर्ती म्हणून अढळ स्थान मिळवले. त्यांच्या जीवनाचा प्रवास हा संघर्ष, धैर्य, संयम आणि कर्तृत्व यांचा प्रेरणादायी संगम आहे.

नियतीने त्यांच्या आयुष्यात अनेक कठीण प्रसंग आणले. पती खंडेराव होळकर यांचे निधन, सासरे मल्हारराव होळकर यांचे जाणे आणि पुत्र मालेराव यांचा अकाली मृत्यू अशा सलग आघातांनी कोणतीही व्यक्ती खचून जाईल. परंतु अहिल्याबाईंनी दुःखाला शरण न जाता त्यातून नवी ऊर्जा मिळवली. वैयक्तिक वेदनेचे रूपांतर त्यांनी लोकसेवेच्या संकल्पात केले आणि राज्यकारभाराची जबाबदारी समर्थपणे स्वीकारली.

अहिल्याबाईंच्या नेतृत्वाची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्यांची लोकाभिमुखता. राज्यकारभार हा सत्तेचा उपभोग नसून जनतेची सेवा आहे, अशी त्यांची स्पष्ट धारणा होती. प्रजेच्या सुख-दुःखाशी एकरूप होऊन निर्णय घेणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आणि न्याय देणे हेच त्यांच्या प्रशासनाचे वैशिष्ट्य होते.

त्यांच्या दरबाराचे दरवाजे सामान्य जनतेसाठी खुले असत. एखाद्या शेतकऱ्याची तक्रार असो, व्यापाऱ्याची अडचण असो किंवा एखाद्या गरीब कुटुंबाचा प्रश्न असो, त्यांना थेट आपली बाजू मांडण्याची संधी मिळत असे. त्यामुळे शासन आणि जनता यांच्यात विश्वासाचे नाते निर्माण झाले.

न्यायनिष्ठा हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गाभा होता. न्याय देताना त्यांनी कधीही व्यक्तीचे पद, संपत्ती किंवा प्रभाव पाहिला नाही. सत्य, नैतिकता आणि न्याय यांनाच त्यांनी सर्वोच्च स्थान दिले. म्हणूनच त्यांच्या न्यायव्यवस्थेवर जनतेचा प्रचंड विश्वास होता. त्यांच्या निर्णयांमुळे लोकांना राजसत्तेचा धाक नव्हे तर आधार वाटत असे.

अहिल्याबाईंच्या कारभारात विकास ही केवळ संकल्पना नव्हती, तर ती लोकांच्या जीवनाशी जोडलेली प्रक्रिया होती. शेती, व्यापार, पाणीपुरवठा, रस्ते आणि सार्वजनिक सुविधा यांचा विकास करून त्यांनी राज्याची आर्थिक घडी मजबूत केली. शेतकरी हा राज्याचा कणा आहे, याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती. त्यामुळे शेतीच्या प्रगतीसाठी त्यांनी विविध उपाययोजना केल्या.

दुष्काळ किंवा नैसर्गिक संकटांच्या काळात त्यांनी जनतेला वाऱ्यावर सोडले नाही. अन्नधान्याची व्यवस्था, आर्थिक मदत आणि पुनर्वसनाची कामे तातडीने केली जात. संकटात लोकांच्या पाठीशी उभे राहणे हीच राज्यकर्त्याची खरी जबाबदारी आहे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवून दिले.

पाणी व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रातही त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण आहे. विहिरी, तलाव, घाट आणि पाणवठ्यांची उभारणी करून त्यांनी लोकांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केला. आजही अनेक ठिकाणी त्यांच्या कार्याच्या खुणा पाहायला मिळतात.

अहिल्याबाईंच्या नावाशी देशभरातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थान जोडलेले आहे. काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार, सोमनाथ, द्वारका, गया, उज्जैन, रामेश्वरम यांसारख्या तीर्थक्षेत्रांतील विकासकामे ही त्यांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देतात. या कामांमुळे केवळ धार्मिक स्थळांचे संवर्धन झाले नाही, तर यात्रेकरूंना आवश्यक सुविधा उपलब्ध झाल्या.

त्यांची दानशूर वृत्तीही तितकीच उल्लेखनीय होती. धर्मशाळा, अन्नछत्रे, घाट, मंदिरे आणि लोकांसाठी उपयुक्त विविध सुविधा उभारण्यासाठी त्यांनी उदारपणे मदत केली. परंतु त्यांच्या दानामागे प्रसिद्धीची अपेक्षा नव्हती; समाजहित हाच त्यांचा उद्देश होता.

स्त्रीशक्तीचे तेजस्वी प्रतीक म्हणून अहिल्याबाईंचे कार्य विशेष महत्त्वाचे ठरते. पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेत त्यांनी केवळ राज्यकारभार सांभाळला नाही, तर आदर्श प्रशासन कसे असावे याचाही नमुना घालून दिला. नेतृत्व हे लिंगावर नव्हे, तर कर्तृत्वावर ठरते, हे त्यांनी सिद्ध केले.

आज महिला सक्षमीकरणाविषयी मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होत असताना अहिल्याबाईंचे जीवन मार्गदर्शक ठरते. आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता, कर्तव्यनिष्ठा आणि लोकांप्रती असलेली संवेदनशीलता यांचा आदर्श त्यांनी निर्माण केला.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील साधेपणा हा देखील एक महत्त्वाचा गुण होता. सत्तेच्या सर्वोच्च स्थानावर असूनही त्यांनी विलासी जीवनशैली स्वीकारली नाही. साधी राहणी आणि उच्च विचार यांचा सुंदर मिलाफ त्यांच्या जीवनात दिसून येतो.

आजच्या काळात प्रशासन आणि सार्वजनिक जीवनात मूल्यांचा ऱ्हास झाल्याची चर्चा अनेकदा होते. अशा वेळी अहिल्याबाईंचे कार्य आपल्याला लोकहित, प्रामाणिकपणा आणि कर्तव्यनिष्ठेची आठवण करून देते. सत्ता ही स्वार्थासाठी नव्हे, तर समाजासाठी वापरली गेली पाहिजे, हा त्यांचा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

युवा पिढीसाठी त्यांचे जीवन संघर्षातून यश मिळवण्याची प्रेरणा आहे. प्रतिकूल परिस्थिती असली तरी धैर्य, संयम आणि प्रामाणिक प्रयत्न यांच्या बळावर मोठे कार्य करता येते, हे त्यांनी सिद्ध करून दाखवले.

लोकमाता अहिल्याबाई होळकर यांचे योगदान केवळ एका राज्यापुरते मर्यादित नाही. त्यांनी भारताच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि नैतिक जीवनावर दीर्घकालीन प्रभाव टाकला. त्यांच्या कार्याचा प्रकाश आजही अनेक ऐतिहासिक वास्तूंमध्ये, लोककथांमध्ये आणि जनमानसात जिवंत आहे.

त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना केवळ गौरवगान करून थांबणे पुरेसे नाही. त्यांनी जपलेली लोकसेवा, न्याय, समता, दातृत्व आणि मानवता ही मूल्ये आपल्या आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

लोककल्याणाला शासनाचा केंद्रबिंदू मानणाऱ्या, न्यायप्रिय प्रशासनाची परंपरा घडवणाऱ्या, स्त्रीशक्तीला नवी दिशा देणाऱ्या आणि मानवतेची अखंड ज्योत प्रज्वलित ठेवणाऱ्या पुण्यश्लोक लोकमाता अहिल्याबाई होळकर यांचे जीवन आजही प्रेरणेचा अक्षय स्रोत आहे. काळ बदलतो, व्यवस्था बदलतात, तंत्रज्ञान बदलते; परंतु लोकहित, न्याय आणि सेवाभाव यांचे महत्त्व कधीही कमी होत नाही. म्हणूनच लोकमाता अहिल्याबाई होळकर या केवळ इतिहासातील व्यक्ती नाहीत, तर लोककल्याणाच्या विचारांची अखंड दीपज्योत आहेत; जी आजही समाजाला उजेड देत आहे आणि पुढील पिढ्यांनाही मार्गदर्शन करत राहील.

✍️.मनिषा आनंदराव कांबळे, यवतमाळ

हे भारत राष्ट्र आहे... राष्ट्रनिर्माण करण्यासाठी रसद पुरविणारी चिंतनशील कविता..!

 

मार्शल संजय महादेवराव ओरके यांचा दुसरा कवितासंग्रह "हे भारत राष्ट्र आहे" नुकताच प्रकाशित झालेला आहे. त्यांचा प्रथम कवितासंग्रह " निरंतर संघर्षरत राहण्यासाठी ", नांदेड येथून प्रकाशित झाला होता. कवी, शिक्षक, चित्रकार, व्याख्याते, कार्यकर्ते, समीक्षक अशी अष्टपैलू व्यक्तिमत्व संजय ओरके होय.चिंतनशील कवी म्हणून साहित्य जगतात त्यांची ओळख आहे. ते समता सैनिक दलाचे कार्यकर्ते आहेत. जगणे आणि लिहिणे सारखेच आहे. समाजातील वैगुण्यावर ते आपल्या लेखणीतून फटकारे मारतात.

त्यांनी ' हे भारत राष्ट्र आहे' हा कवितासंग्रह "भारतीय संविधानाच्या उद्देशिकेस "अर्पण केला आहे.हे विशेष आहे. या कवितासंग्रहात एकूण 89 कविता समाविष्ट आहे.

आता तर 

मैदानावरची टीम पावेलीयनमध्ये बसलेल्या 'संघ ' व्यवस्थापनाकडून टिप्स घेऊन 

मैदानावरचे घेत असते निर्णय 

विरोधी पक्षातील खेळाडू 

तरीही कुठलाच आक्षेप नोंदवित नाही.

' आक्षेप ' ही अतिशय मार्मिक कविता आहे. लोकशाही कशी नष्ट होत आहे. विरोधात कुणीही बोलायला तय्यार नाही. हुकमशाही चोर पावलांनी येत आहे. याचे वरील उदाहरण कवी मार्शल संजय ओरके आपल्या कवितेत सांगत आहे.

पाखरांना करतात ट्रॅप 

कायद्याचा बलात्कार करून दारात कायम 

उभा पाहतात एक गुलाम!

जाणीव न होणं हे नवसंस्कृती अँप

बहुदा आपण डाउनलोड करून घेतलं असावं!

(आक्षेप, पृष्ठ 7)

ही कविता ' नवसंस्कृत ' नावाची आहे. सध्या अँप चा जमाना आहे. प्रत्येकाचे हाती मोबाईल आहे. गुगलवर सर्व विश्व बघता येते.आपणास गुलाम बनविण्याची प्रक्रिया सुरु झाली आहे.... पण आपल्याला जाणीव होत नाही. सुंदर अशी कविता मार्शल संजय ओरके यांची आहे.

निवडलेले सरकार 

कायद्याने चालतं का हे बघावं आपण 

म्हणजे कुणालाही 

आत्महत्या करावी लागणार नाही!

(नवसंस्कृत, पृष्ठ 8)

ही ' स्वातंत्र्य ' नावाची कविता आहे. आपण सजग असले पाहिजे. सरकार बरोब्बर कायद्याने चालते की नाही हे बघणे भारतीय म्हणून प्रत्येक भारतीय म्हणून जबाबदारी आहे. ती आपण निभावली पाहिजे. सुरेख असा संदेश देणारी ही कविता आहे.

 मित्रा,

तुला युगे युगे कुणी केला उभा मंदिराच्या पायरीवर 

न्यायाची वंचना करत?

हा 'मुकनायक 'वाट पाहतोय तुझी 

सन्मानाच्या भारत  राष्ट्रासाठी!

(भारत राष्ट्रसाठी, पृष्ठ 10)

संविधानाची कलमं लढताहेत जीवाच्या आकांतानं 

या जमिनीच्या हरेक झाडास मिळावं सम्मानाचं 

निर्धाक जगणं म्हणून 

उभा देह जळत असताना 

धर्माचे झेंडे सर्वांगावर लपेटणाऱ्या अंधांना 

मी कसे म्हणावे --'भारतीय?'

(भूमिका, पृष्ठ 36)

' भारत राष्ट्र' जाहीर झाल्यावर देखील आपण हिंदूस्थान म्हणून कायद्याचा करतो अनादर हे काही बरोब्बर नाही. त्यामुळे आपण खरे भारतीय कसे? हा प्रश्न आपण विचारणार आहे की नाही. आपली भूमिका आणि जगणे कायद्याला धरून नाही. अतिशय ज्वलंत विषय कवी मार्शल संजय ओरके यांनी व्यक्त केलेला आहे.

झाडं मातीशी प्रचंड दगाफटका करताहेत 

इतक्यात फुलझाडांना विस्कटून टाकताहेत!

(बाबासाहेब, पृष्ठ 39)

संविधानाचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी सामान्य माणसाला संविधान अधिकार दिले. आत्ता तेच अधिकार सरकार छुप्या पद्धतीने हिसकावून घेऊ पाहत आहे. सामान्य माणसाला सम्मान मिळावा हा संविधानाने दिलेला अधिकार मातीमोल करू पाहत आहे... नवीन व्यवस्था!या व्यवस्था उद्धस्थ करण्यासाठी वरील कविता प्रामाणिकपणे झटत आहे.

भारत राष्ट्र होण्यासाठी प्रत्येक माणसाला झटावे लागेल. नाहीतर गुलामगिरी आल्याशिवाय राहणार नाही. भारत राष्ट्र निर्माण करण्यासाठी प्रत्यक्ष आपणास लढावे लागेल. आपल्या अस्तिव टिकविण्यासाठी. भारत राष्ट्र राहील तेव्हाच आपले अस्तिव टिकेल.

चेतनेची शिल्पं 

दगडात कोरणाऱ्या हिमालयासाठी 

जळू नये तर काय करावे समर्पणाने 

(रमाई, पृष्ठ 65)

'रमाई ' बाबासाहेब यांचे जीवनातील जीवनवाहिनी होय. रमाई यांचे विश्वास, समर्पण यामुळे बाबासाहेब विदेशात उच्च शिक्षण घेऊ शकले. रमाई यांचे जीवनात चार मुले मेली... हे एका आईसाठीखूप दुःखी गोष्ट होती. आर्थिक चणचण, दुःख, दारिद्र्य, संघर्ष यामुळे अगदी 37 व्या वर्षी रमाई माउलीचे निधन झाले.त्यांचे समर्पण याला पर्याय नाही.

चिखलानं 

माखल्या कमळाना विळखा पडलाय विषारी सापांचा 

जहरी झालंय जलाशय.

(मुक्त श्वासाच्या कविता, पृष्ठ 95)

चिखलामध्ये कमळ फुलते... परंतु विषारी सापांच्या विषाने पूर्ण जलाशय म्हणजे आपली लोकशाही होय. त्यामुळे या जलाशयाला शुद्ध... प्रबुद्ध करण्यासाठी प्रत्येक भारतीय माणसाला झटावे लागेल. तेव्हा खरी लोकशाही भारतात रुजू होईल.

मला माहित आहे...

निष्ठाच्या करुण प्रवाहानेच साकारलेत आपण 

दगडांच्या हृदयात अंजिंठे!

(अजिंठे, पृष्ठ, 89).

बुद्ध कितीही लपवला तरी भूमितुन पुन्हा जिवंत होतो. सम्राट अशोकाने84000 स्तूप, शिलालेख, स्तंभ खोदले होते. निष्ठा जिवंत असली की,दगडात अजिंठे जिवंत करता येतात.

संवेदनाशून्य 

लिहिण्याचे परिणाम भोगतोय मी ;आशय उमलत नाही अजून कवितेला 

आयुष्य संपले तरी!

(परिणाम, पृष्ठ 92)

परत 

गुलाम व्हायचे नसेल तर...

मित्रा निवडावेच लागेल संविधान!

(संविधान, पृष्ठ 97)

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांना भार तीय संविधानाचे जनक म्हणतात. त्यांनी इशारा दिला होता... " संविधान कितीही चांगले असले तरी ते राबविणारे हात चांगले नसेल तर संविधान हे चांगले होणार नाही 

"सध्या तसेच चालू आहे. त्यामुळे प्रत्येक भारतीयांना संविधान स्वीकार करावाच लागेल.

' परिणाम ' ही कविता नवोदित कवी यांना उद्देशून लिहिली आहे. आशयसंपन्न कविता जर येत नसेल तर कविने कविता लिहूच नव्हे. कविता रोज लिहिल्या पाहिचे असे नाही. कविता नैसर्गिकपणे, आशयपूर्ण, अर्थपूर्ण आल्या तरच त्या कविता खऱ्या अर्थाने कविता असतात. निव्वळ संख्यात्मक कविता लिहून अर्थ नाही;त्या गुणात्मक सुद्धा असल्या पाहिजे. नवोदित कवींना या कवितेपासून बोध घ्यावा.

भारतराष्ट्र 

व्हावे म्हणून 

देशात कायद्याचे राज्य प्रस्थापित व्हावं म्हणून 

माणसाने माणसाशी माणसासारखं 

वागावं म्हणून 

लढण्याऱ्या माणसांचा बैल करणाऱ्या 

संस्कृतीचा निषेध!

(निषेध, पृष्ठ, 112)

' भारत राष्ट्र ' व्हावे यासाठी लढावे लागणार आहे. "माणसाला माणसाशी माणसासारखे वागावे."लढणाऱ्या माणसाला बैल करणारी जी संस्कृती तिचा निषेध असो.कारण इथे कायद्याचे राज्य... म्हणजे भारत राष्ट्र निर्माण होणे गरजेचे आहे. हे भारत राष्ट्र आहे.

' हे भारत राष्ट्र आहे ' या कवितासंग्रहात प्रत्येक कविता वाचनीय आणि चिंतनशील आहे.भारत राष्ट्रासाठी, कविते, भूमिका, मुक्तीपथ, बाबासाहेब, पथ दर्शक, तिरंगा, प्रजासत्ताक आणि मी, जागृतीचा अग्नी धगधगत राहावा म्हणून, उद्देश, निषेध इत्यादी कविता खूप भावणाऱ्या आहेत.

काही प्रतिमा सुंदर आहेत. अडथळ्याना वापरून कधी कधी जिंकता येतात डाव, दीड जीबी पर डे, महाडच्या तळ्यावर जाणिवांचा आला पूर, आमच्या गळक्या आयुष्यावर, तंत्रज्ञान शतकाचा माऊस,कोरड्या जमिनीवर झाडं रंगवितात पाऊसचित्र, अंधारच झालाय जागतिकीकरणाचा ब्रँड, कल्याणकारी राज्याचा हर्रास मांडताना,लढवय्ये सैनिकच असतात निशाण्यावर,इत्यादी कवितेची उंची वाढवितात.

' हे भारत राष्ट्र आहे. या कवितासंग्रहाला प्रस्तावना नाही. पाठराखण समता सैनिक दलाचे कॅप्टन अशोक खन्नाडे सर यांची आहे.. ते म्हणतात..."वर्तमानात भारतामध्ये जे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि राजकीय अवमूल्यन सुरु झालेले आहे त्याविरुद्ध कवी संजय ओरके ' भारत राष्ट्र' ही राष्ट्रनिर्माणाची प्रक्रिया रुजविण्यासाठी स्वतः कार्यकर्ता म्हणून लढत आहे. "

सुंदर अशी पाठराखण केलेली आहे. मुखपृष्ठ स्वतः कवी संजय ओरके चित्रकार असल्यामुळे सुरेख असे झालेले आहे. जास्त रेखाटणे घेतले असते तर वाचकाला चित्र आणि कविता असा आस्वाद घेता आला असता. काही कविता दोन नावाने आलेल्या आहे. उदाहरण कविते शीर्षक दोनवेळ्या आलेले आहे.प्रकाशक मंजिरी माधव लोखंडे, मध्यमा प्रकाशन यांनी अतिशय मेहनतिने हा कवितासंग्रह प्रकाशित केला आहे. या कवितासंग्रहाचे वाचक, विद्यार्थी, कार्यकर्ते, शिक्षक, समीक्षक स्वागत करतील यात शंका नाही. कवी मार्शल संजय ओरके यांचे मनपूर्वक अभिनंदन..!

समीक्षक 

प्रशांत नामदेवराव ढोले 

श्रावस्ती नगर, पो - सावंगी (मेघे), ता, जि -वर्धा. पिन क्र. 442107.

संवाद.... 9923308638.

_________

कवी... संजय ओरके 

कवितासंग्रह.. हे भारत राष्ट्र आहे 

मुखपृष्ठ....... संजय ओरके 

पाठराखण... कॅप्टन अशोक खन्नाडे 

प्रकाशक.... मध्यमा प्रकाशन, नागपूर 

मूल्य..... 175/

पृष्ठ...... 112

_________

वाई साहित्य संमेलनात दुमदुमणार बाळासाहेब देशमुख यांचा कथाकथन

 

शब्दशिल्प/अहिल्यानगर:- कवी सरकार इंगळी आयोजित, २९ वे ग्रामीण साहित्य संमेलन, वाई येथे दिनांक ०७ जून 26 रोजी संपन्न होत आहे.

साहित्य संमेलनाध्यक्ष म्हणून प्रसिद्ध साहित्यिक ,कवी नागनाथ डोलारे यांची निवड झालेली आहे.

सदर संमेलनात कवी संमेलन, कथाकथन, व्याख्यान ,राज्यस्तरीय पुरस्कार अशा कार्यक्रमाचा समावेश आहे.

सदर संमेलनात कथाकथन कार्यक्रमासाठी , कथालेखक बाळासाहेब देशमुख यांची निवड झाल्याची माहिती, स्वाभिमानी वाचन मंदिर अध्यक्ष सुप्रसिद्ध साहित्यिक, कवी विलास पाटील यांनी दिली आहे.

सदर संमेलनमध्ये बाळासाहेब देशमुख हे  'अबोली.'  ही आजी आजोबा व नातवंडे यांचे भावविश्व कथा सादर करणार आहेत.

आजवर कथालेखक बाळासाहेब देशमुख यांचे अहिल्यानगर जिल्ह्यामध्ये 500 प्रयोग शाळा, कॉलेज, सभागृह, जेष्ठ नागरिक संघ, उन्हाळी शिबिर यामध्ये संपन्न झालेले असून, राज्यस्तरावर महाराष्ट्राच्या विविध जिल्ह्यात, २८ कार्यक्रम पूर्ण झालेले आहेत. 

त्यांचे तीन कथासंग्रह प्रसिद्ध असून त्यांच्या 'रंग माझा वेगळा..' या कथासंग्रहास ,अखिल भारतीय साहित्य परिषद पुणे व संस्कृती वाचन प्रतिष्ठान श्रीरामपूर या संस्थेचे राज्यस्तरीय पुरस्कार मिळालेले आहेत.

साहित्य म्हणजे समाजाच्या आचार, विचार, संस्कृती,भाव भावनांचा आरसा होय.. कथालेखक बाळासाहेब देशमुख.

 

शब्दशिल्प/अहिल्यानगर:-अखिल भारतीय मराठी साहित्य संशोधन परिषद व भीमथडी मराठी साहित्य प्रतिष्ठान आयोजित पाचवे राज्यस्तरीय भीमथडी मराठी साहित्य संमेलन केडगाव दौंड येथे संपन्न झाले संमेलनाध्यक्षपदी सुप्रसिद्ध साहित्यिक फ.मु.शिंदे हे होते. तर 'कथाकथन सत्र' अध्यक्षपदी अहिल्या नगरचे कथालेखक श्री बाळासाहेब देशमुख हे होते. कथाकथन सत्राच्या अध्यक्षपदावरून बोलताना कथालेखक बाळासाहेब देशमुख म्हणाले 'साहित्य लेखन म्हणजे समाजाच्या आचार, विचार, संस्कार, भावभावनांचा आरसाच असतो. समाजातील वास्तववादी चित्र रेखाटत, प्रबोधन करत राहणे.हे कसदार साहित्याचे अंग होय. आज सादर झालेल्या कथा.. या महाराष्ट्रातील विविध भागाचे वैशिष्ट्य, भाषेची गोडी, नव्या जुन्या चालीरीतीचा सुरेख संगम ,गोडवा दर्शविणाऱ्या कथा होत्या.'

कथाकथन 17 मध्ये विजया पाटील मुंबई, अशोक खेडकर जालना , गीताश्री नाईक मुंबई, माधव गाडे परभणी, प्रवीण खोलंबे मुरबाड, विद्या शेळके पुणे, इ. मान्यवरच्या कथा सादर झाल्या.

याप्रसंगी कथाकथन अध्यक्ष बाळासाहेब देशमुख यांनी 'हरवलेला संवाद' ही कथा सादर केली. समाज ,कुटुंब, नाते संबंध यातील प्रेमाचा आपुलकीचा संवाद कसा संपत चालला आहे. याचे वास्तवदर्शी चित्रण कथेत होते. महाराष्ट्राच्या विविध भागातून साहित्यिक, संमेलनसाठी हजर होते. कथाकथन कार्यक्रमात सगळेच मंत्रमुग्ध झाले होते.. 

सदर संमेलन मध्ये मुख्य संयोजक ज्येष्ठ साहित्यिक दशरथ यादव यांच्या शुभहस्ते बाळासाहेब देशमुख यांना सन्मानित करण्यात आले. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन कवी संदीप रासकर यांनी केले कार्यक्रमाचे आभार प्रदर्शन पत्रकार दीपक पवार यांनी केले. कार्यक्रम यशस्वी होण्यासाठी ज्येष्ठ साहित्यिक संजय सोनवणे व सहकाऱ्यांनी परिश्रम घेतले.

पुस्तक समीक्षण : ज्ञानाचा उज्ज्वल प्रकाश पसरवणारा ‘सूर्याचा सूर्य’

 

यवतमाळ इथे वास्तव्य असलेल्या कवयित्री मनिषा कांबळे यांनी आवर्जून आपला कवितासंग्रह ‘सूर्याचा सूर्य’ समिक्षणार्थ पाठवला. सदर काव्यसंग्रह अवघ्या चाळीस पानांचा आहे त्यामुळे तो वाचायला मला खूप वेळ लागला नाही, मात्र मुखपृष्ठावरील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा फोटो, पिंपळाचे पान पाहून दीक्षाभूमीवर विराजमान विशाल बोधिवृक्ष डोळ्यासमोर आले आणि वाटले की या विशाल अशा बोधिवृक्षाची शांतीपूर्ण अशी हिरवीगर्द छाया आपल्याला बाबासाहेबांनी दिली. इतर वृक्षांसारखी ही फक्त छाया नसून मानवतावादी जीवनाच्या तत्त्वज्ञानाची सावली आहे. बाबासाहेबांचा फोटो, मूर्ती दिसली की आपण त्यांना अभिवादन करतो, त्यांनी मानवतेसाठी केलेल्या अफाट कार्यापुढे नतमस्तक होतो. या सूर्याच्या सूर्याला आपण मनोभावे धन्यवाद देत असतो. आकाशातील सूर्य काय आहे, त्याचे कार्य काय हे सर्वांना माहीत आहे. सूर्य सर्वांना प्रकाश देतो, वृक्षालाही घडवतो. सूर्य समानतेचाच द्योतक आहे. पृथ्वीवर मात्र काही ठिकाणी सूर्यप्रकाश पोहचू शकत नाही. खोल दरीत, गुहेत, घनदाट जंगलात, अंधार कोठडीत… , परंतू हा ‘सूर्याचा सूर्य’ ब्राह्मण्यवादाने निर्माण केलेल्या अंधार कोठडीत आपल्या ज्ञानाचा प्रकाश घेऊन पोहचला आणि या अंधरकोठडीत खितपत पडलेल्या बहुसंख्य समाजाला उठवून उभं केलं. 

                प्रस्तुत काव्यसंग्रहातील पंचवीस कविता या लक्षवेधक अशा आहेत. संग्रहातील पहिलीच कविता ‘आम्ही निघालो’ बाबासाहेबांच्या सच्या अनुयायांविषयी आहे. खरे अनुयायी खोटे अनुयायी असे आपल्याला लिहावे, सांगावे लागते ही खर तर खूप शरमेचीच बाब आहे, कारण खूप लोक आज बाबासाहेब नावाच्या व्यापारात गुंतलेली आहेत. बाबासाहेबांनी महत्प्रयासाने पुढे आणलेल्या चळवळीच्या रथाला पुढे ओढने तर सोडाच मागे खेचण्याचा सदोदित प्रयत्न खोट्या अनुयायांकडून होताना दिसून येतो. हेच खोटे लोक असंख्य आंबेडकरी जनतेच्या डोळ्यात धूळ फेकून दिशाभूल करण्याच्या प्रयत्नात व्यस्त असतात. मात्र समाजातील जे निष्ठावान लोक, बाबासाहेब यांचे विचार डोक्यात ठेवून जगतात, क्रांतिसूर्य यांचे बोट धरून चालत असतात, अशा प्रंज्ञावंत लोकांना जिद्दीने पेटून पुढे येण्याची वेळ आली आहे, समाजाला जागृत करण्याची वेळ आली आहे, हेच सांगताना कवयित्री मनिषा कांबळे ‘आम्ही निघालो’ या कवितेत म्हणतात,

“प्रयत्नांची पराकाष्ठा करीत

पराक्रमाचे निखारे फुलवित

क्रांती सूर्याचे बोट धरून

जिद्दीने पेटून

आम्ही निघालो…”

एखाद्या लहान मुलाला वर्गाच्या बाहेर राहून शिकावे लागते, पाणी पिण्यासाठी वाट बघावी लागते, त्याला स्वतः माठाला स्पर्श करता येत नाही, स्पर्श केला तर मार खावा लागतो. अस्पृश्यतेच्या उष्ण झळा अंगावर घेत घेत तो मुलगा मोठा होतो, उच्च शिक्षण घेतो तरी छळवादी परिस्थिती मात्र किंचितही बदलत नाही, तेव्हा तो व्यक्ती म्हणजेच भीमराव आंबेडकर तत्कालीन परिस्थितीच्या मुळाशी जातो. सामान्य माणसांसारखे हेच आपले प्राक्तन आहे, असे समजून शांत बसत नाही तर संयम ठेवून दीर्घकाळ फक्त संघर्ष एके संघर्षचेच पाढे म्हणतो, तहानभूक विसरून, कुटुंबापासून दूर राहून, अथक परिश्रम घेऊन आपल्या ध्येयाच्या दिशेने मार्गक्रमण करत असतो. आपल्या विद्वत्तेच्या आधारे यथाशक्य तेवढे समाजाला भरभरून देतो. उच्च, नीच, जातपात, लिंगभेद, गरीब, श्रीमंत असा कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव न करता, समाजाने त्यांना दिलेल्या यातना विसरून देशहितासाठी अहोरात्र भरीव काम करतो. अंतिम समयी देखील “बुध्द आणि त्याचा धम्म” लिहून पूर्ण करतो. त्यांच्यानंतर इतक्या तळमळीने समाजासाठी कार्य करणारा एकही व्यक्ती आजतागायत आपल्याला आढळून येत नाही, आणि म्हणूनच बाबासाहेबांप्रती असीम निष्ठा बाळगणाऱ्या कवयित्री मनिषा कांबळे त्यांना ‘सूर्याचा सूर्य’ म्हणतात आणि ‘सूर्याचा सूर्य’ या कवितेतून आपली निष्ठा दाखवताना लिहितात…

“ज्ञानरूपी दिव्याने

उजळून टाकणारा

तळगर्भाचा शोध घेणारा

भीम माझा आहे

सूर्याचा सूर्य

एकमेव क्रांतिसूर्य!”

भारतात कोट्यवधी लोकांना एकेकाळी ज्ञानरुपी अन्नापासून वंचित ठेवण्यात आले. शोषकांना चांगल्या प्रकारे माहीत होते की ज्ञानरुपी अन्न ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींना व्यक्तीमत्त्व विकासासाठी योग्य पोषणमूल्ये प्राप्त होतात, आणि जर तसे झाले त्यांना बहुजनांवर आपले वर्चस्व स्थापन करता येणार नाही, स्वार्थ साधता येणार नाही. लोकांना आपले गुलाम बनवून ठेवून मोफत सेवा घेता येणार नाही. भाकरीच्या तुकड्यावर इतरांकडून काम करवून घेता येणार नाही. स्वार्थांधाची पट्टी डोळ्यांवर बांधलेल्या अभारतीय लोकांना आजपर्यंत धूर्ततेशिवाय काही जमलेच नाही. आजही भारतीयत्वाला कलंक लावण्याचे अभारतीय लोकांचे प्रयत्न सुरूच असतात. काळ सदोदित पुढे सरकत जात आहे. बाबासाहेब आज आपल्यात नाही. माणूस या नात्याने त्यांना त्यांच्या जगण्याच्या मर्यादा माहीत होत्या पण त्यांचा दूरदर्शीपणा एवढा दांडगा होता की येणाऱ्या अनेक पिढ्यापुढील आव्हाने त्यांनी लक्षात घेतली होती. पुढील पिढ्यांना येणाऱ्या संकटावर मात करता यावी म्हणून ते बहुजनांचे दिशादर्शक बनले, शिकण्याचा,  संघटित राहण्याचा आणि संघर्ष करण्याचा मोलाचा सल्ला दिला, एवढेच नाही तर मार्गदर्शनाचा अनमोल खजिना आपल्याला देऊन ठेवला. यासाठी त्यांनी ज्ञानाच्या अग्निकुंडात अक्षरशः स्वतःला झोकून दिले. रूढी, परंपरेने पेरून ठेवलेल्या काटेरी वाटेवरून चालत जाऊन त्यांनी ती काटेरी वाट कायमची बंद करून बौध्द धम्माची नवी दिशा त्यांनी लोकांना दाखवली, म्हणून कवयित्री मनिषा कांबळे त्यांचा दिशादर्शक म्हणून उल्लेख करतांना ‘दिशादर्शक’ या कवितेत लिहितात,

“त्या काट्यावरून 

चालण्याची जिद्द

आणि रक्तबंबाळ

झालेले पायच

आज आमच्यासाठी

दिशादर्शक ठरले आहे”

डॉ, बाबासाहेब आंबेडकर हे विद्वत्तेचे, न्यायाचे, समानतेचे, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचे, मानवतेचे वादळ बनून आले. या वादळाने इथल्या बुरसटलेल्या पारंपरिक व्यवस्थेला नेस्तनाबूत केले. या वादळाने विस्कटलेल्या लाखों बांधवांना एकतेच्या मजबूत सूत्रात बांधले, पिढ्यानपिढ्या गुलामीच्या, शोषणाच्या दरबारात जोहार करणाऱ्या आपल्या बांधवांना अंधश्रद्धेच्या साखळदंडातून मुक्त केले. बहुजनांच्या डोक्यावर जबरदस्तीने लादलेले अशिक्षितपणाचे टिनटप्पर उडवून लावले, एवढेच नाही तर या झंझावाती वादळाने उच्चवर्गीयांच्या डोक्यातून हजारों वर्षापासून साचलेला भेदभावाचा रोगट कचरा काढून टाकण्याचा मनोभावे प्रयत्न केला. बहुजनांना स्वाभिमानाची तलवार देऊन शोषकांचे, स्वार्थांधतेच्या घाणीने बरबटलेल्या लोकांचे अत्यंत वाईट मनसुबे कचाकच कापून काढायला तयार केले. त्यांनी आपले कार्य अत्यंत चातुर्याने पार पाडले. आंबेडकर नावाच्या कल्याणकारी वादळापुढे मात्र शोषणवाद्यांचा दारुण पराभव झाला. या पराभवाची धग आजही आपल्याला प्रतिक्रांतीतून पाहायला मिळते. कवयित्री ‘वादळ’ या कवितेत लिहितात-

“अजिंक्य निळा झेंडा फडकावून

केल्या माना आमच्या उंच…

अशा या झंझावाती वादळापुढे

कुणाचाही लागला नाही टिकाव

कारण ते वादळ

चार भिंतीत मावणारे नव्हते”

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्यांना आदर्श समजणारा समाज यांचे नाते खूप अनोखे आहे. हे नाते रक्तसंबंधापेक्षाही मोठे आहे, कारण हे नाते वैचारिक आहे. हे सलोख्याचे नाते बाबासाहेबांची पुस्तके वाचून, त्यांचे जीवनचरित्र वाचून तयार झालेले आहे. हे करुणेचे नाते महासूर्य अन् सुज्ञ माणसाचे आहे. या सुज्ञ माणसाला महासुर्याच्या ज्ञानप्रकाशात न्हावून निघायचे आहे, महासुर्याचा प्रज्ञाप्रकाश त्याला साठवून ठेवायचा आहे. महासुर्याने दिलेल्या मूल्य किरणांनी सुज्ञ माणसांना उजळून निघायचे आहे. बाबासाहेबांना वाचल्यानंतर प्रत्येकच सुज्ञ माणसांच्या लक्षात आले आहे की महामानव होणे हे निश्चितच सोपे काम नाही. एवढ्या सोयी सुविधा असल्यानंतर देखील केवळ शिक्षण घेणे, परीक्षा देणे, नौकरी मिळवणे, कुटूंब सांभाळणे, जीवनात संघर्ष करणे यातच सुज्ञ माणसांची देखील किती दमछाक होत असते तरी इच्छित ध्येय प्राप्त होत नाही परंतू महासुर्याने स्वतःचे ध्येय तर पूर्ण केलेच आणि करोडो बांधवांचे देखील यशस्वी नेतृत्व केले. महिला उद्धारक बिलाचा विरोध झाल्यामुळे त्यांनी आपल्या मंत्रीपदाचा देखील त्याग केला, त्यांनी आपली मानवकल्याणासाठी असलेली निष्ठा कधीच ढळू दिली नाही, विशेष म्हणजे त्यांनी महिलांना माणूस समजले. अशा स्वाभिमानी, प्रेमळ, अपार माया करणाऱ्या महापुरुषांसोबत सुज्ञ माणूस त्यांचा अनुयायी बनून नात्यांची वीण अधिकच घट्ट करू पाहतो, म्हणूनच कवयित्री ‘नातं’ या कवितेत लिहितात,

“बाबासाहेब , तुमच्या प्रज्ञेचा प्रकाश

विश्वातील अंधार दूर सारून

दाही दिशा उजळून टाकत आहे…

त्या प्रकाशात स्वतः ची मने

प्रज्वलित करून आम्ही

सूर्याशी नातं जोडू पाहत आहोत”

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ ला लाखों बांधवांना दीक्षाभूमीवर बौध्द धम्माची दीक्षा दिली. कोणत्याही शंका कुशंका राहू नयेत म्हणून ‘बुध्द आणि त्याचा धम्म’ हे पुस्तक लिहिले. बावीस प्रतिज्ञा दिल्या. भारतात प्रत्येकांनी बौध्द धम्मानुसार आचरण करावे, असे त्यांना मनोमन वाटत होते. आज संपूर्ण भारत बौध्दमय होईल असे चिन्ह तर दिसत नाहीच परंतू जे बौध्द बांधव आहेत ते देखील बौध्द धम्माला पारखे झाल्याचे चित्र आज दिसते. खर तर बौध्द धम्म हा मानवतेच्या मुक्तीचेच प्रतीक आहे, इतर सर्व धर्मांमध्ये जो बंदिस्तपणा दिसून येतो तो बौध्द धम्मामध्ये अजिबात दिसत नाही. अन्य धर्मात कर्मकांडाची जबरदस्ती व्यक्तीवर लादली जाते याउलट बौध्द धम्माने कर्मकांडाला पुर्णतः हाकलून लावले आहे. ब्रह्मांड, ग्रह, तारे, नक्षत्र, भविष्य, हस्तरेषा, कुंडली, साडेसाती, नशीब, दैव, देव, पूजा, यज्ञ, चमत्कार, विधी, नवस, व्रत, वैकल्य, तीर्थयात्रा, जलशुद्धी, शोभायात्रा, कुंभमेळा, कोणत्याही प्रकारची अंधश्रध्दा, व्यक्तिपूजा इत्यादी भोळसट गोष्टींना बौध्द धम्मात कुठेही स्थान नाही. मानवाचे जीवन सर्वोतोपरी अधिकाधिक समृद्ध व्हावे, उन्नत व्हावे यासाठी काही नियम, शील, आचरण, अष्टांग मार्ग मात्र बौध्द धम्मात सांगितले आहेत. बौध्द धम्मात कडक नियम नसून मार्ग सांगितले आहेत तरी पारंपरिकतेने त्या मार्गावरून चालायचे नसून त्या मार्गाचे महत्त्व समजून घेऊन, त्याची उपयोगिता लक्षात आल्यानंतर बुद्धीला पटल्यास अंतर्मनातून त्या मा अनुसरण करावयाचे आहे, हीच बाब बौध्द धम्माची महत्ता वाढवते. बौध्द कसा असावा याचे वर्णन करताना कवयित्री मनिषा कांबळे ‘बौध्द’ या कवितेत म्हणतात,

“जो मुक्त निखळ, निर्मळ

जीवन जगतो

तो बौध्द…

जो सुंदर माणूसपण

जगून दाखवतो

तो बौध्द…

जो इतरांचे अश्रू घेऊन

हसणे शिकवतो

तो बौध्द…”

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अस्पृश्यतेला जवळून अनुभवले होते. तो सामाजिक अपमान त्यांच्या समयुगीन अनेकांना आला नव्हता, असे नाही परंतू अनेकांनी तो अपमान सहन करत त्याकडे दुर्लक्ष केले. बाबासाहेबांच्या मनात मात्र त्या अपमानाबाबत कमालीची चीड होती. मनात अनेक प्रश्न घर करत होते अन् याची उत्तरे त्यांना पुस्तकातून मिळत होती. त्यामुळे पुस्तक हेच त्यांचे परम मित्र बनून गेले आणि याच प्रिय मित्रांच्या संगतीने त्यांनी आवश्यक तो बदल समाजात घडवून आणला. स्वतः ला अपमानाच्या अग्निसदृश्य ज्या झळा सहन कराव्या लागल्या त्या पुढील काळाला सहन कराव्या लागू नये म्हणून योग्य ती तजवीज त्यांनी करून ठेवली. त्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या आरोग्याची देखील पर्वा केली नाही. लहानपणीच बुध्दचरित्र वाचणाऱ्या भीमरावाने बुध्दवाटेवर चालून सुदृढ असा समाज निर्माण केला. रात्रीचा दिवस करत वाचनाला विशेष महत्त्व दिले. त्यांचा बहुसंख्य समाज हा भ्रमाच्या काळोखात डोळे बंद करून बिनधास्त झोपला आहे, याची जाणीव त्यांना झाली होती, त्यामुळे त्यांनी अविरतपणे आपले समाजकार्य सुरू ठेवले, त्या निर्मळ डोळ्यांनी बहुजनांसाठी जी स्वप्न पहिली ती पूर्णत्वास आणण्यासाठी अथक परिश्रम केले, हे सांगताना कवयित्री ‘त्या डोळ्यांनी’ या कवितेत म्हणतात,

“जेव्हा रात्रीच्या काळोखात

लाखों डोळे बंद होते

तेव्हा बाबा माझे

वाचनात दंग होते”

एखाद्या बालकाने कोणत्या धर्मात जन्माला यावे, हे त्याच्या हातात नसते. हिंदू धर्मात जन्मलेल्या भीमरावाला हिंदू धर्मातील कुसंस्कारामुळे जो काही त्रास झाला, त्याचे परिमार्जन करण्यासाठी हिंदू धर्मातील कुणीही व्यक्ती, धर्मगुरू पुढे सरसावले नाही. याउलट हिंदू धर्मात उच्च, नीच, वर्णव्यवस्था, जात पात, अस्पृश्यता, स्त्री पुरुष अशाप्रकारच्या जंतूंची भरमसाठ पैदास होऊन महामारी सारखा हिंदू धर्म भारतात सगळीकडे पसरला आहे आणि याची रोकथाम करणे म्हणजे रोगालाच आमंत्रण देण्याचा प्रकार आहे, हे लक्षात आल्यामुळे बाबासाहेबांनी या रोगट धर्मापासून स्वतःला पृथक करत आपली मुक्तिदायक धम्मवाट आपल्या लाखों बांधवांना सोबत घेऊन स्वीकारली. या धम्मात जातीचे अस्तित्वच नव्हते. भारतातील सर्व लोक त्यांनी स्वीकारलेल्या धम्म वाटेवरून चालू शकत नाही, याची जाण त्यांना होती त्यामुळे त्यांनी भेदभावी अशा हिंदू धर्मातच खितपत पडलेल्या हिंदू बांधवांसाठी अत्यंत क्रूर, अमानवी अशी मनुस्मृती जाळून स्वातंत्र्याचा नवा मार्ग दाखवला. ‘त्या जातीत’ या कवितेत कवयित्री लिहितात,

“पिसाटलेल्या वाटेवरी

धर्मांधतेचा विळखा होता

दरिद्र्यरुपी अजगराचा

स्वार्थ हा मळखा होता

कर्मकांडानी व्यापलेला

आंधळा मनुवाद होता”

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शोषितांसाठी अथक परिश्रम करून त्यांच्या आयुष्यात सोनेरी पहाट आणली, महाडच्या चवदार तळ्यातील पाण्याचा घोट घेऊन क्रांती केली, मंदिरातील निर्जीव दगडापेक्षा जिवंत माणसे लहान नाहीत, हे सांगण्यासाठी काळाराम सत्याग्रह केला, गुलामांना जागृत करून माणसांत आणले. बौध्द धम्म देऊन प्रज्ञा, करुणा, शील यांचा पाठ शिकवला, आरक्षण देऊन प्रगतीच्या शिखराकडे नेले, कामाचे तास कमी करून अतिरिक्त ओझे घालवले, भरपगारी प्रसूती रजा देऊन मातृत्वसुखाच्या आनंदाची ममतामय भेट दिली, संपत्तीमध्ये मुलींना वाटा देऊन समतेच्या घराची छाया केली, आयुष्यभर पुरणारी ग्रंथांची अनमोल शिदोरी दिली, मतदानाची हातात ताकद दिली, स्त्रियांना छळाच्या दलदलीतून बाहेर पडण्यासाठी घटस्फोटाचा अधिकार दिला, सर्वांगीण उन्नतीचे अनेक संदेश दिले, मानवाधिकाराचे अनेक कायदे केले, स्वतःचे आयुष्य झिजवून आपल्या सुंदर कार्यकर्तृत्वाचा सुगंध पसरवला, आदर्श भारताचे स्वप्न साकार करण्याच्या दिशेने अनेक पाऊले उचलली अशा महामानवाचे समाजातील लोकांसाठी केलेले योगदान माहीत झाल्यावर कुणीही कृतज्ञ व्यक्ती निश्चितच त्यांचे गुणगौरव केल्याशिवाय राहणार नाही. बाबासाहेबांना ‘बापाचा बाप’ म्हणतात, ते उगीच नव्हे. कवयित्री मनिषा यांना देखील बाबासाहेबांच्या समाजकार्याला अभिवादन करून नतमस्तक व्हावेसे वाटते, म्हणूनच कवयित्री ‘भीमराया’ या कवितेत लिहितात,

“संघर्ष केलेस जागोजागी तू

दिली आम्हास निळी छाया

वंदन तुला भिमराया…

मनिषाने घेतला जन्म अवनीवरी

महती तुझी गाया…

वंदन तुला भिमराया”

सर्वांची प्रेरणा असलेल्या नागपुरातील दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखों बांधवांना बौध्द धम्माची दीक्षा दिली, हे सर्वश्रुत आहेच, परंतू ही दीक्षाभूमी समतेचे देखील प्रतीक आहे. ही दीक्षाभूमी जात पात, धर्म, उच्च नीच, स्त्री पुरुष असा कोणताही भेदभाव करत नाही. स्त्रियांची मासिक पाळी असल्यानंतर देखील इथे प्रवेश निषिद्ध नसतो. माणसांची घृणा करणे, द्वेषभावना ठेवणे हे दीक्षाभूमीच्या गर्भातच नाही. कोणत्याही प्रकारच्या अहंकाराच्या वाऱ्याला दीक्षाभूमी आपल्या सर्वसमावेशक अशा घुमटात देखील प्रवेश देत नाही. निर्मळतेचे शुभ्र वस्त्र नेसून दीक्षाभूमी पंचशिलेचा झेंडा फडकवत असते बावीस प्रतिज्ञेचा स्तंभ आपल्या पुढ्यात रोवून ती सर्वांना मानवतेचा संदेश देण्यासाठी उन्ह, वादळ, पावसात स्वाभिमानाने अहोरात्र उभी असते…अशा या समानतेचे द्योतक असलेल्या दीक्षाभूमीत प्रवेश घेण्यासाठी माणूस असण्याची एकच अट पूर्ण करावी लागते. बोधीवृक्षाची प्रेमळ सावली सर्व चिंता विसरून स्व-चिंतन करायला शिकवते. दीक्षाभूमीत भिंतीवर लावलेली बाबासाहेबांची अनेक छायाचित्रे ऐतिहासिक क्रांतीची आठवण करून देते. या दीक्षाभूमीवर करोडो लोकांचे असीम प्रेम आहे. माणसातले मेलेले माणूसपण जागे करण्यासाठी, त्याला सुज्ञ बनवण्यासाठी पुस्तकरुपी पिंपळपानाचे येथे वृक्षारोपण केले आहे. मार्गदर्शनासाठी बौध्द भिक्खुगण येथे उपलब्ध असतात. याच दीक्षाभूमीच्या सानिध्यात कवयित्री मनिषा कांबळे यांना देखील मानसिक शांती मिळत असते, म्हणूनच त्या ‘दीक्षाभूमी’ या कवितेत म्हणतात,

“ही प्रेरणाशाली दीक्षाभूमी

नाही तिला कुणाचीही घृणा

नाही तिला कुठलीही विषमता

नाही तिला कशाचाही अहंकार”

‘सूर्याचा सूर्य’ या आपल्या प्रथम कवितासंग्रहात ‘भीम माझा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘हरवलेला माणूस’, ‘आठवण’, ‘रथ’, ‘कां?’, ‘आता’, ‘धम्म’, ‘उड्डाण’, ‘लेकरांनो’, ‘फळ’, ‘आनंदाश्रू’, ‘भीम’, ‘प्राण’, ‘बाबासाहेब’ अशा अनेक कवितांमधून कवयित्री मनिषा कांबळे यांनी युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य-कर्तृत्व दाखवले आहे, त्यांच्या विलक्षण कार्याचा गौरव केला आहे तसेच त्यांच्याप्रती असलेली आपली निष्ठा, आदर जगजाहीर केला आहे. भारत देशाचे उद्धारकर्ते असलेल्या बाबासाहेबांना ‘सूर्याचा सूर्य’ हे संबोधन अगदी समर्पक आहे. युगायुगांपासून पसरलेला अन्यायाचा घनघोर अंधकार दूर करून ज्ञानाचा उज्ज्वल प्रकाश पसरवणाऱ्या आपल्या अद्वितीय महामानवास काव्य-अभिवादन करणारा गौरवपर काव्यसंग्रह निश्चितच उल्लेखनीय असाच आहे. कवयित्री मनिषा कांबळे यांच्या साहित्यविश्वाला माझ्या हार्दिक सदिच्छा!

समीक्षक: रजनी संबोधी, नागपुर

भ्रमणध्वनी क्र. 8805571593

_____&&&&_____

काव्यसंग्रह:  सूर्याचा सूर्य

कवी: मनिषा आनंदराव कांबळे

प्रकाशन: ऊर्जा प्रकाशन, यवतमाळ

आयु. शेखर पवार यांना दिला जाणार रजनी तिलक स्मृती अनुवाद सम्मान पुरस्कार

 

शब्दशिल्प/नवी दिल्ली- दिनांक 27 मे 2026 रोजी दिल्लीच्या सामाजिक महिला कार्यक्त्या दलित साहित्यिक, कवी, लेखिका, अनुवादीका रजनी तिलक यांच्या 68 व्या जन्मदिना निमित्त नेशनल कन्फेडरेशन ऑफ दलित एंड आदिवासी ऑर्गनाइजेशन्स( नैकडोर) तर्फे दिला जाणारा प्रथमच रजनी तिलक स्मृती अनुवाद  सम्मान पुरस्कार यंदा प्रसिद्ध आंबेडकरी विचारवंत, दलित साहित्यिक, अनुवादक, कवी, लेखक, समिक्षक आयु. शेखर पवार यांची निवड झाली आहे. नैकडोर या संस्थेचे राष्ट्रीय अध्यक्ष माननिय अशोक भारती यांनी प्रतिवर्ष रजनी तिलक स्मृती अनुवाद सम्मान पुरस्कार देण्याचे ठरविले आहे. ह्या पुरस्काराचे . स्वरूप स्मृती चिन्ह, नगद राशी, प्रशस्तीपत्र आणि पुष्पगुच्छ या प्रकारे राहील. ह्या त्यांच्या कार्यसाठी, प्रबुद्ध अनुवाद अकादमी, नागपुर चे अध्यक्ष राजेश शेलार यांनी नैकडोर या संस्थेचे राष्ट्रीय अध्यक्ष अशोक भारती यांचे स्वागत केले तसेच सत्कार मूर्ती आयु. शेखर पवार यांचे हार्दीक अभिनंदन केले.

त्यागाची आदर्श मूर्ती: रमाई आंबेडकर

 "त्यागाची साक्षात मूर्ती

 भिमांची सावली सोबती

 रमाई जगाची माऊली

 दीन दलितांसाठी राबती                                                           

 भारतीय संविधानाचे शिल्पकार, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पत्नी म्हणजे रमाई आंबेडकर. रमाईचा जन्म ७ फेब्रुवारी १८९७ रोजी दाभोळजवळील वणंदगाव येथे झाला. वडील भिकु धुत्रे तर आई रूक्मिणी. अत्यंत गरीब कुटुंब. वणंदगाव नदीकाठी महारपूरा वस्तीमध्ये रहात. रमाबाईस तीन बहिणी व एक भाऊ होता. रमा लहान असतानाआईचे निधन झाले. कांही दिवसात वडील ही मृत्यू पावले. पुढे काका सर्व लहान मुलांना घेऊन मुंबईच्या भायखळा मार्केट चाळीत रहायला आले. मामा व काकांनी सांभाळ केला. 

रमा व भिमराव यांचे सन १९०६ ला भायखळा भाजी मार्केटमध्ये लग्न झाले. भिमराव १४ वर्षाचे तर रमा फक्त ९ वर्षाची होती. लग्नानंतर रमाचे "रमाबाई "नाव झाले. अगोदर रमा ही अशिक्षित होती. भिमरावांनी रमाबाई ला वाचन, लेखन शिकवले. सन १९०५ पर्यंत यांना पाच मुले झाली. मोठा मुलगा यशवंत. सन १९१३ मध्ये जन्माला. भिमरावांची बडौदा येथे राज्य सैन्यात लेफ्टनंट म्हणून नेमणूक झाली. ते बडौद्याला गेले पण अचानक वडील रामजी सकपाळ आजारी पडले. भिमराव लवकर बडौदा सोडून मुंबईला आले. रमाबाई सास-यांची रात्रंदिवस सेवा करीत होत्या. अनेक उपचार करून ही त्यांचे निधन झाले. वडीलांच्या निधनानंतर भिमराव परदेशात उच्च शिक्षणासाठी गेले. जवळपास ९ वर्षे ते परदेशात राहिले.बाबासाहेब अमेरिकेत असताना रमाबाईने खूप कठिण दिवस घालवले. या खडतर काळात रमाबाई ने कसलीही तक्रार केली नाही. हसत मुखाने व संयमाने ते दिवस काढले. रमेश मुलगा जन्मताच मरण पावला. नंतर गंगाधरचा जन्म झाला.तो ही आजारी पडला.सडकेच्या कडेला मरुन पडला. अंगावर झाकण्यासाठी कपडासुद्धा नव्हता. रमाईने अंगावरील साडी पाडून झाकण्यास दिली होती. काही दिवसांनी यशवंत ही आजारी पडला. एकामागून एक संकटे येत होती तरी खंबीरपणे रमाबाई संघटना तोंड देत होती. महान पुरुषांच्या जीवनात रमाबाई सारखी जीवन साथी लाभली होती. आदर्श भारतीय नारी, त्यागाची साक्षात मुर्ती म्हणून रमाईची ओळख आहे. रमाईच्या चार ही मुलाचा मृत्यूचे कारण म्हणजे धनाचा अभाव. घराची आर्थिक अवस्था हलाखीची होती. साधे पोट भरत नव्हते मग मुलांचे उपचार करणे फार कठीण.अधिक अपत्य झाले म्हणून डॉक्टरने रमाबाईला टिबीचा धोका सांगितला होता. बाबासाहेबांच्या शिक्षणात, कामात अडथळा येऊ नये म्हणून काळजी घेत होती. घर चालवण्यासाठी रमाबाई संध्याकाळी तीन चार किलोमीटरहून शेण आणायच्या त्याच्या गोव-या करून विकायची. एका बॅरिस्टरची पत्नी असून गोवरी विकताना अजिबात लाजत नव्हती. रमाबाई ही साधे जीवन जगणारी कर्तव्यदक्ष नारी होती. पतीची व कुटुंबाची सेवा करणे परम धर्म मानला. रमाबाई समाधानाची, सहकार्याची, सहिष्णुतेची व त्यागाची मूर्ती होती. पतीकडे कधीही साडी- चोळी, दाग -दागिने मागितले नाहीत. पती हाच माझा लाख मोलाचा अलंकार आहे. हा भाव सतत मनात ठेवणारी देवी होती. काबाडकष्ट करून पैसा - पैसा गोळा करून पतीला दिला.

*"वेचून गोव-या विकून कोळसा*, 

*पैसा पैसा दिला भिमांना देन,* 

*नाही हट्ट धरला कधी पतीशी,* 

*नाही मागितले दागिने छान.'* 

एक आदर्श भारतीय नारीचा सन्मान रमाबाईने मिळवला. प्रपंच्याचा गाढा ओढत असताना रमाबाई अचानक आजारी पडल्या. भिमरावांनी रमाबाईची खूप सेवा केली. पण आजार वाढत गेला. 

२७ मे १९३५ रोजी रमाबाईची प्राण ज्योत मालवली. सर्वस्वाचा त्याग करणारी एक आदर्श माऊली म्हणजे रमाबाई होती. अशा महान त्यागाच्या मूर्तीस कोटी कोटी वंदन. भिमाची सावली बनून भारतीय संविधान शिल्पकार घडविला. म्हणतात की, एखाद्या पुरुषाला महापुरुष घडविताना त्याच्या पत्नीचा सिंहाचा वाटा असतो. 

*"होती प्रेमळ आदर्श साथी*

*घडविला भिम महानायक*

*अनमोल ठेवा संविधानाचा*

*संपूर्ण जगात प्रेरणादायक."*

त्यागाची साक्षात मुर्ती असणाऱ्या आदर्श रमाईला कोटी कोटी वंदन. 

रत्नाकर बाबुराव पाटील

  [सहशिक्षक] विद्यानिकेतन माध्यमिक 

आश्रमशाळा,शिंगोली ता. जि.धाराशिव

राज्यस्तरीय गावगाडा पुरस्कार वितरण

 

शब्दशिल्प/वाई_पुस्तकांमधूनच माणसाला ज्ञान, विचार आणि जगण्याची नवी दिशा मिळते .गावगाडा साहित्य पुरस्काराचे कौतुक करताना त्यांनी सांगितलं की, हा कार्यक्रम फक्त साहित्यिकांचा गौरव करणारा नसून विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मानित करणारा आहे. त्यामुळे या उपक्रमाचं वेगळेपण अधिक उठून दिसतं. असे गौरवउदगार अप्पर जिल्हाधिकारी मोनिका सिंह यांनी काढले

वडशिव ता करमाळा जि सोलापूर येशीलविश्वकर्मा तरुण मंडळाच्या वतीने पुणे येथील अक्षरवेल सभागृहात १६ व्या राज्यस्तरीय गावगाडा पुरस्कार वितरण प्रसंगी त्या बोलत होत्या.अध्यक्षा स्थानी  अभिनेते प्रा डॉ संजय चौधरी होते

मा. मोनिका सिंह  आपल्या भाषणात पुढे म्हणाल्या की त्यांच्या संपूर्ण जीवनावर क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांची विशेष छाप असल्याचं त्यांनी आवर्जून सांगितलं. आपल्या भाषणात त्यांनी अत्यंत प्रभावी शब्दांत म्हटलं....

“अंधेरे के साथ मैं दिन-रात लड़ती हूँ…

माँ हूँ… अफसर हूँ…

मैं सावित्री की बेटी हूँ…”

तसेच त्या अभिमानाने म्हणाल्या की, “मला सावित्रीची लेक म्हणवून घ्यायला अतिशय अभिमान वाटतो.”

राज्यस्तरीय गावगाडा साहित्य पुरस्कार वितरण अप्पर जिल्हाधिकारी मोनिका सिंह, प्रा डॉ संजय चौधरी, यांच्या हस्ते झाले

यावेळी गावगाडा पुरस्कार कमिटी चेअध्यक्ष सोमनाथ टाकले ,डॉ जनार्दन भोसले, श्री दत्तात्रय पिसाळ, बाबुराव इंगळे, रवींद्र रायकर, सोनाली गरुड उपस्थित होते.

राज्यस्तरीय गावगाडा साहित्य पुरस्काराचे वितरण खालील प्रमाणे

आकुबा आणि इतर कथा.  लेखक आयु विलास खरात यांच्या कथा संग्रहास 

तसेच 

भालचंद्र नेमाडे साहित्य विचार आणि कादंबऱ्या 

 डॉ.देवानंद सोनटक्के यांच्या समक्षी ग्रंथासाठी

मातोश्री रत्नमाला बबन पिसाळ स्मृती पुरस्कार 

आतली कवाडं, कवी. मिथुन चंद्र चौधरी यांच्या कविता संग्रह 

तसेच 

पुसट सावल्या गडद काळ ,

कवयित्री संध्या लगड यांच्या कविता संग्रह

मातोश्री.रुक्मिणी पांडुरंग भोसले स्मृती पुरस्कार

पीळ, लेखक दिवाकर कृष्ण आचार्य यांच्या कादंबरीस

तसेच 

नाथ मंदिरांतील दिवस, लेखक मुकूंदराज कुलकर्णी.याच्या ललितलेखनास

आणि 

सणोत्सव, कवी विलास सिदंगीकर

याच्या बालकविता संग्रहास

लव इज लव, लेखिका आशा नेगी पुणे यांच्या कादंबरीस

मातोश्री चांगुणा बाई सिद्राम इंगळे स्मृती पुरस्कार 

आस्वाद साहित्याचा, लेखक प्रा.भास्कर बंगाळे.पंढरपुर यांच्या समीक्षा ग्रंथास

तसेच 

संपादन ग्रंथ हा पुरस्कार विभागून दिला जात आहे 

सोलापूरची काव्यप्रभा, लेखिका वंदना कुलकर्णी.सोलापूर 

ढोर. समाज आणि समाजाचे शिल्पकार, लेखक रमाकांत नारायणे. मुंबई 

या पुरस्काराचे स्वरूप शाल स्मृतिचिन्ह ग्रंथ रोख रक्कम असे होते.

यावेळी गावगाडा पुरस्कार कमिटी चेअध्यक्ष सोमनाथ टाकले ,डॉ जनार्दन भोसले, श्री दत्तात्रय पिसाळ, बाबुराव इंगळे, रवींद्र रायकर, सोनाली गरुड, योगीराज वाघमारे. सुहास घुमरे प्रा. डॉ. संजय चौधरी . प्रा डॉ मच्छिंद्र नांगरे . प्रा डॉ संतोष साळुंखे. श्रीकृष्ण जगदाळे .प्रा हरिश्चंद्र साळुंके.प्रज्ञा दीक्षित .लक्ष्मण जगदाळे गुरुजी राहुल खरात व त्यांची टिम सुरुवातीला गझल कार्यक्रम झाला

प्रास्ताविक सोमनाथ टकले यांनी केले तर  सूत्रसंचालन सुहास घुमरे आणि स्मिता कुलकर्णी यांनी केले आभार योगीराज वाघमारे यांनी मानले.

कार्यक्रमाला महाराष्ट्र राज्यातून साहिती,वाचक, पुरस्कारती उपस्थित होते.

विदर्भस्तरीय ऑनलाईन कविसंमेलन उत्साहात संपन्न

 

शब्दशिल्प/नागपूर_ विदर्भाच्या अकराही जिल्ह्यातील कवयित्रींचे विदर्भस्तरीय कविसंमेलन मायमराठी नक्षत्र प्रतिष्ठानच्या अंतर्गत विदर्भ संघटनामार्फत गुगल मीट वर ऑनलाईन संपन्न झाले. 

 वाशिम जिल्हा अध्यक्ष एड. मंगलाताई नागरे यांच्या अध्यक्षतेत संपन्न झालेल्या विदर्भस्तरीय कवी संमेलनाला अमरावती येथील सुप्रसिद्ध कवयित्री मा. शुभांगीताई इंगोले प्रमुख अतिथी म्हणून उपस्थित होत्या. २०१८ पासून निर्माण झालेल्या विदर्भ लेखिका संघटनाच्या अध्यक्ष प्रा.विजया मारोतकर यांनी या कविसंमेलनाच्या आयोजनाची धुरा समर्थ पणे सांभाळत अकराही जिल्ह्यांमधील कवयित्रींना समाविष्ट केले. वैदर्भीय लेखिकांच्या लेखनाच्या कक्षा सातत्याने वृद्धिंगत होत राहाव्या आणि त्यांचे लेखन समाजापुढे येत राहावे या प्रयासातून या ऑनलाइन कवी संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले होते.

    डॉ.उर्मिला ठाकरे , खामगाव यांनी क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांना समर्पित वंदना सादर केल्या नंतर कवी संमेलनाला सुरुवात झाली.

           वर्धा जिल्हा अध्यक्ष जयश्री कोटगीरवार यांच्या "आठवडी बाजार "या वऱ्हाडी कवितेने कविसंमेलनाची सुरुवात झाली झाली .ज्यामध्ये त्यांनी सर्वांना आपल्या बालपणात नेऊन ठेवले. बाजारात जाणारे बाबा आणि आठवडी बाजारातून येताना घेऊन येणारे "भातक " याची आठवण सर्वांना करून दिली. तोच सूर पकडत वाशिम कारंजा लाडच्या राधा मुरकुटे यांनी "गणगोत" ही कविता सादर केली . अमरावतीच्या

प्रभाताई आवारे यांनी "यशोगाथा" मांडली तर विजयाताई कडू यांनी "अधिक मासा" बाबतचे मनोगत व्यक्त केले. तिसरे विदर्भ लेखिका साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्ष डॉ. उषाकिरण आत्राम 

यांनी "उन्हाळा" सुरेख रचना सादर करून रण रणत्या उन्हात गारवा निर्माण केला. चंद्रपूर च्या लीना भुसारी यांनी दुःखातही सावरता येते.. अशी सुरेख साद घातली .. तर डॉ.उर्मिला ठाकरे यांनी आपली दमदार गझल  सादर केली . नागपूरच्या डॉ.अंजलीताई टाकळीकर यांनी मातीचे महात्म्य सादर केले तर डॉ.शील बागडे यांनी गौतम बुद्धाला समर्पित रचना सादर केली.

"राजपुत्र गौतमही,शिंपे सुखावरी पाणी

पिता हारे जिंके सत्य,ऋषी असितांची वाणी"

        अमरावतीच्या शालिनीताई कावरे यांनी "मातीच्या माठा"चे महत्व विशद केले तर अकोल्याच्या लताताई थोरात यांनी स्त्री जीवनाचा आलेख मांडला. कारंजा लाड येथील

शारदा बंडे यांनी "शेतकऱ्याची व्यथा" व्यक्त केली  तर यवतमाळच्या सुप्रिया पांडे यांनी सहजीवनात पती पत्नीच्या नात्याला" खमंग फोडणी " या कवितेतून सहजरित्या सादर करत कविसंमेलनात खसखस पिकविली. वर्धा येथील सरला कापसे यांनी "आई" कविता सादर करून सर्वांना अंतर्मुख केले तर आज माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे सोडून दिलेआहे .जातीपातीचे बंधन पदोपदी छळतात.. असे अनेक विषय भाव व्यक्त करणारी.." जगताना मन मरून गेले" ही डॉ.मोनाली कोपरे , नागपूर यांची कविता सुन्न करून गेली.. अमरावतीच्या पद्मा ताई  येऊल यांनी लेकीच्या पाठवणीच्या वेळी आईच्या मनाची होणारी घालमेल व्यक्त करून सर्वांनाच हळवे केले. अकोला येथील उषाताई भोपळे यांनी "कुकु"ही वऱ्हाडी कविता सादर करून बाई व तिच्या कपाळी असलेल्या कुंकवाचा रूढी परंपरांच्या जोखडात बांधलेला अन्वयार्थ व्यक्त केला. नागपूरच्या कोकिळा खोदनकर यांनी स्त्री जीवनाची गाथा मांडली  तर गडचिरोलीच्या यामिनी मडावी यांनी सुद्धा जगण्याचे विविध पदर उघडले ... बुलढाणा येथून वैशाली तायडे यांनी .. वारी ही कविता मिस्कीलपणे सादर करत .समाजातील नव्हे तर घराघरातील वास्तव विशद केले.

'एका स्त्रीने मला पंढरपूरच्या वारीला जायचे आहे 'असे म्हणताच तिच्या घरामध्ये कसे वादळ उभे होते ..?:याचे मार्मिक चित्रण आपल्या रंगतदार रित्या सादर केले. गोंदियाच्या शालू कृपाले यांनी विरही कविता सादर करत सन्नाटा निर्माण केला त्याच वेळेला उषाताई बुक्कावार , चंद्रपूर यांनी "आनंदाचे फेशियल" ही वेगळ्या धाटणीची कविता आणून सर्वांना मनमुराद हसविले ..

" कितीही करा खर्च,महागडे क्रिम वापरा

अंतरंगात नसेल शांती..तर बाह्यरूप कसे खुलणार?

आनंदाचे करा फेशियल..मस्त करा गप्पा टप्पा

बघातर करून सख्यांनो..हमखास रिझल्ट मिळतो..."

       स्मिता खानाझोडे , नागपूर यांची जीवनाचा संदेश पेरणारी कविता सादर केली.. जे पेराल तेच उगवेल हा निसर्गाचा नियम आहे त्यामुळे माणसाने जगताना कशाची पेरणी केली पाहिजे याचे सुंदर दाखले देणारी अर्थपूर्ण रचना सादर करताना यवतमाळच्या कविता शिरभाते म्हणाल्या....

               केली पेरणी विद्येची

                ज्ञानांकुर उगवले

                 उच्च नीच नाही कोणी

                   शिक्षणाने उमगले

अमिता घाटोळ, अकोला, प्रा.अनिता धुर्वे ,गोंदिया, निशा काळे वर्धा यांनी ही सुरेख कविता सादर केल्या तर वर्धा येथील कविता बेदरकर यांनी वेगळ्या धाटणीची कविता सादर करत अनेक प्रश्नांची उत्तरे मागितली.. कारंजा लाड येथील गायत्री धर्माधिकारी यांनी "पुरुषोत्तम" ही कविता सादर केली....नयना देशमुख ,बुलढाणा यांनी आईवरची रचना सादर केली तर पद्मजा जोशी, यवतमाळ यांनी दुष्काळाचं वास्तव चित्र डोळ्यापुढे उभं केलं .. तोच सूर धरत रत्नमाला भोयर, चंद्रपूर यांनी "बळीराजाची व्यथा" मांडली. हिंगणघाटच्या मंजुषा चिटावर यांनी माणसाच्या अपेक्षांचा पाढा वाचला तर छाया राडे, वर्धा यांनी ग्रामीण वातावरणातील आमराई ,आजी-आजोबा हे वास्तव उभे केले. यवतमाळ जिल्ह्यातील शेंबाळपिंपरी या  लहानश्या गावातून आमच्याशी जोडल्या गेल्या होत्या सविता देशमुख... यांच्याकडे व्यवस्थित नेटवर्क नव्हते .भर उन्हात घरावर उभे राहून त्यांनी "महागाईचा भूकंप " ही कविता पूर्ण ताकदीने सादर केली.. त्यांचे करावे तेवढे कौतुक कमीच आहे.या कवितेतून जगतानाचा आक्रोश मांडताना त्या म्हणतात...

     "काय खावं काय ल्यावं

        कळेनासं झालं मला

        महागाईच्या भूकंपाने

         जीव माझा हादरला..."

       जगताना असे चटके मिळत असताना... कविता दाते ,वर्धा ह्या भर उन्हातही मनात आल्हाद फुलवणारी  "पळस" ही रचना घेऊन आल्या...रणरणत्या रानात उन्हात फुलणाऱ्या पळसाचे मनभावन अंतरंग उलगडले..नागपूरच्या डॉ.पद्मिनी दुरूगकर यांनी "झुरळ पार्टी" वरची कविता सादर करून वास्तवाचे भान दिले. डॉ. सविता बेदरकर, गोंदिया यांनी हिंदी रचना सादर केली .जग स्त्रीला अनेक प्रश्न विचारत असत ... परंतु तिच्या प्रश्नाचे उत्तर व्हायला कोणी का तयार नसत..? असा व्यवस्थेला जाब विचारणारी जबरदस्त  हिंदी रचना सादर केली.

यवतमाळ जिल्हा अध्यक्ष निशा डांगे यांनी आपल्या बाबांच्या आठवणीत" दूर उडाली पाखरे" ही भावविभोर कविता सादर केली तर.डॉ साधना काळबांडे, अकोला यांनी स्त्री सुरक्षेचा ऐरणीवर असलेला प्रश्न सावित्रीमाई समोर मांडताना "साऊ"

या कवितेत म्हटले ..की..

"काय अन कस...तुला साऊ ग सांगू

एकाच पाटीवर जीवनाची..व्यथा कशी मांडू"

          म्हणत सर्वांचे लक्ष आपल्याकडे वेधले.

  चंद्रपूरच्यासंध्या वीरमलकर यांनी "रस्ता" यावरील आपली कविता सादर करून एकच वळण चुकलं तर जगणं कसं सैरभैर होत. याची कल्पना उभी केली .कोकिळा खोदनकर, नागपूर यांच्या कवितेने सर्वांना बांधून ठेवले.

   अमरावतीच्या विजया भांगे यांनी आपली दर्जेदार रचना सादर केली. सुनिता तायडे यांनी लग्नांमध्ये आयोजित करण्यात आलेली बुफे पद्धती सुरेख रित्या कवितेतून मांडून जुनं ते सोनं म्हणायला भाग पाडलं तर प्रणोती कळमकर यांनी एकूणच आयोजनाचे आणि विजया मारोतकरांचे कौतुक करणारी कविता सादर केली. कार्यक्रमाच्या आयोजक प्रा.विजया मारोतकर यांनी सर्वांना धक्का देणारीच कविता सादर केली.

 मी माझ्या प्रियकरा बद्दलची कविता सादर करत आहे . लक्षपूर्वक ऐका ... हा प्रियकर कोण..? हे  तुम्हाला शेवटच्या कडव्याच्या शेवटच्या ओळीत कळेल ..असे म्हणाल्या... त्यामुळे अधीरतेने सर्वांनी जीवाचे कान करून ऐकले ..हा प्रियकर कोण ..? या प्रतीक्षेत असतानाच शेवटच्या क्षणात हा प्रियकर म्हणजे "अक्षर" होय हे सिद्ध झाले.

  अक्षरांना समर्पित कवितेच्या शेवटी रहस्य उलगडताना त्या म्हणाल्या...

    कधी एकांत.. कधी आकांत झेलत 

    लेखणीतून माझ्या उतरवलीस विराणी 

      तरी रे प्रत्येक वेळी..' अक्षरा '

       गुलजार केलीस माझी कहाणी

 सर्वांना हलकासा झटका मिळाला .विदर्भ स्तरीय रंगलेल्या या भव्य काव्य संमेलनाला उपस्थित असलेल्या प्रमुख अतिथि अमरावतीच्या शुभांगीताई इंगोले यांनी आयोजनाचे तसेच सर्वांच्या कवितांचे खूप खूप कौतुक करत सर्व विदर्भ लेखिकांना समर्पित असे ....

" जीवनाच्या वाटेवर साथ तुमचीच आहे...

 तुम्ही नसत्या तर ही जागा रिक्त राहे"

असे काव्य सादर करत..सारे श्रेय विदर्भ लेखिकांना दिले.. आणि प्रमुख अतिथी पद दिल्याबद्दल आभार मानले.स्वतः सर्व गुणसंपन्न ..उच्चविद्याविभूषित असताना त्यांचे अशा प्रकारे नम्रपणे व्यक्त होणे ...सर्वांना खूप भावले..

        सर्वात शेवटी कवी संमेलनाच्या अध्यक्ष एड.मंगलाताई नागरे  यांनी कवी संमेलनात सादर झालेल्या  एकापेक्षा एक दर्जेदार कवितांचा आढावा घेत  अल्पावधीत इतके भव्य दिव्य  कविसंमेलन विदर्भ स्तरीय पातळीवर उभे करून सर्वांना आश्चर्याचा धक्का देणाऱ्या विजया मारोतकारांचे 

कौतुक केले .. विदर्भातील शेकडो लेखिकांना एका रेशीम बंधात बांधून ठेवण्याची किमया विदर्भ लेखिका संघटनामार्फत होत आहे . या सातत्याला मला प्रणाम करावासा वाटतो. कितीही अडचणी आल्या तरी विजयाताई थांबत नाही आणि आपल्या सोबत मागे पडलेल्या कानाकोपऱ्यातल्या वैदर्भीय लेखिकांना पुढे आणण्यासाठी कायम धडपडत असतात ...त्यांच्या या धडपडीला पाहून आम्ही सतत त्यांच्या सोबत असतो..

 आणि राहणार.. तुम्ही पण राहा असा संदेश देत

सर्वांच्या कवितांची दखल घेतली आणि

 आपली" ऋण" ही कविता सादर केली 

       " दूर शहरी तुझ्या जीवनी

       दंग आपल्या सुखात आहे

       बघ गावाकडे रे जाऊनी

          अजून सारे तसेच आहे"

खेड्याकडे पाठ करून शहरात सुखी संपन्न जीवन जगणाऱ्या समाजातील कितीतरी लोकांना चपराक देणारी त्यांची कविता ठरली.

        बाहेर  तप्त उन्हाळा असताना आपल्या घरी थंड हवेत बसून एकापेक्षा एक दर्जेदार कवितेचा आनंद देणाऱ्या या कवी संमेलनातील सर्व  कवयित्रींच्या सादरीकरणाने एक वेगळाच आनंद प्राप्त झाला.  या देखण्या कवी संमेलनाचे नेटके आणि दर्जेदार असे सूत्रसंचालन  प्रणिती कळमकर ,नागपूर आणि सुनीता तायडे ,अमरावती यांनी  केले ..तर आभार प्रदर्शन  विजया भांगे, अमरावती यांनी केले ...

नागपूर, वर्धा, यवतमाळ, अमरावती ,अकोला ,भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर , बुलढाणा, आणि वाशिम अशा विदर्भाच्या 11 ही जिल्ह्यांमधून सहभाग असलेल्या 63 कवयित्रींच्या सहभागाने विदर्भ स्तरीय ऑनलाईन कवी संमेलन नितांत उत्साहात संपन्न झाले. जीवनाचे सारेच भाव या विविध अंगी कवितांमधून साकारल्या गेले.जीवनाचे वास्तव ,व्यथा ,वेदना यांचा आलेख मांडणाऱ्या कवितांसह अनेक प्रश्नांची उत्तर देणारी काव्य कधी गंभीर करून गेले तर त्या  गंभीर झालेल्या वातावरणात खसखस पिकविणाऱ्या विनोदी कवितांनी

 कविसंमेलन सातत्याने उंचीवर नेले.विदर्भस्तरीय ऑनलाईन कविसंमेलन यशस्वी झाल्याचे समाधान सर्वांनाच लाभले.

भिमथडी साहित्य संमेलनात संगीतकार श्री शिवराज साने यांना प्रशिस्तपत्र देऊन सन्मान.

शब्दशिल्प/पुणे_शनिवार दिनांक 23 मे 2026 रोजी बोरमलनाथ मंदिर येथे आयोजित भिमथडी साहित्य संमेलनात संगीतकार श्री शिवराज साने सर यांना प्रशिस्तपत्र देऊन सन्मानित करण्यात आले. दौंड तालुक्याचे कार्यशिल आमदार अँड राहुल दादा कुल कार्यक्रमाला उपस्थित होते. साहित्य संमेलनात संगीतकार श्री शिवराज साने आदरणीय श्री सुरज पवार यांच्या हस्ते हे प्रशिस्तपत्र देण्यात आले.

 संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून जेष्ठ साहित्यिक श्री सुरज पवार यांची निवड करण्यात आली. विविध क्षेत्रातील मान्यवरांच्या उपस्थितीत संमेलन सोहळा पार पडला. श्री शिवराज साने सर यांनी संगीत क्षेत्रामध्ये उल्लेखनीय कामगिरी केल्याबद्दल व त्यांच्या कार्याचा गुणगौरव या पुरस्काराच्या माध्यमातून करण्यात आला. संमेलनाचे आयोजन जेष्ठ साहित्यिक श्री दशरथ यादव , संदेश सोनवणे , दिपक पवार यांनी केले होते. तसेच सैराट फेम अभिनेता प्रिन्स, प्रा. फ. शिंदे, जेष्ठ कवयित्री सुवर्णा वाघमारे सुप्रसिद्ध कवी प्रा सुरेश वाळेकर उपस्थित होते. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन सौ स्वाती बंगळे  आभार प्रदर्शन जेष्ठ कवयित्री सौ. सूवर्णा वाघमारे यांनी केले

स्पोर्ट इंजुरी या विषयावर चर्चासत्र संपन्न

 

शब्दशिल्प/कुही - नागपूर येथील डाॅ.नासिकराव तिरपुडे शा.शि.महाविद्यालय व कुही येथील राणी इंदिराबाई भोसले महाविद्यालयातील शा.शि.व क्रीडा विभाग यांचे संयुक्त विद्यमाने एक दिवसीय चर्चा सत्राचे आयोजन करण्यात आले होते. " स्पोर्ट इंजुरी  " या महत्त्वपूर्ण विषयावर आयोजित चर्चासत्राचे मार्गदर्शक म्हणून नागपूर येथील प्रसिद्ध आर्थोपेडिक सर्जन डाॅ.नकुल चांडक हे होते.

     खेळाडूंनी क्रीडा नैपुण्यासह एका गोष्टीकडे सतत सजगराहून ध्यान ठेवणे अत्यंत गरजेचे असते ते म्हणजे त्याचे संपुर्ण फीट असणे शरीराच्या प्रत्येक अवयवाची काळजी घेतांना मासपेशी, जाॅइंड, मसल्स यांची योग्य निगा राखणे काळजी घेणे हे त्याच्या यशातील खरे गमक असते.  

        खेळाडूसाठी खेळ व खेळातील यशप्राप्ती ही त्याच्या डोळ्यातील त्याला सदैव अस्वस्थ ठेवणारी दीप्ती असते. 

      मैदानावरील मोजावी लागणारी किंमत ही खेळाडूच जाणू शकतो एक ऊत्कृष्ठ खेळाडू आकारास येण्यासाठी वर्षोणवर्षाची दृढ साधना असते. एखाद्या अंतिम पुर्व  वा अंतिम सामण्यात ऐन वेळी पट्टीच्या खेळाडूला इंजूरीने बाहेर ठेवले तर पुर्ण संघाची ऊमेदच ढासळून जाते त्यामुळे खेळातील मैदानी जखमा, दुखापती या बद्द्ल किती दक्ष राहायचे असते हे यावरून लक्षात येते त्याबद्दल घ्यावयाची काळजी व करावयाचे योग्य ऊपचार या विषयी डाॅ.चांडक यांनी  ऊपस्थीतांना मोलाचे मार्गदर्शन केले. क्रीडा क्षेत्रातील खेळाडू, क्रीडाप्रेमी विद्यार्थी व रसिकांची मोठ्या प्रमाणात ऊपस्थीती होती. 

अध्यक्ष म्हणून आयोजक महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ विवेक अवसरे होते. तर ऊपस्थीतीत रा.तु.म.ना.वि.ना.चे क्रीडा संचालक डाॅ.संभाजी भोसले होते. विशेष ऊपस्थीती नागपूर महानगर पालीकेचे माजी क्रीडा अधिक्षक हंबीरराव मोहिते यांची  होती. 

    संयोजनात प्राचार्य गजानन मांडेकर यांचा सहभाग होता. डां.प्रविण लामखेडे यांनी यशस्वी आयोजनासाठी विशेष परिश्रम घेतले.

पत्रकार उत्कर्ष संघ(रजि) उपाध्यक्षपदी डॉ खंडू माळवे यांची निवड

 

शब्दशिल्प/मुंबई_कवी, लेखक, साहित्यिक, वृत्तपत्रलेखक व मुक्त पत्रकारांसाठी स्थापन झालेल्या पत्रकार उत्कर्ष संघाच्या उपाध्यक्षपदी जेष्ठ साहित्यिक व मुक्तपत्रकार राष्ट्रपती पुरस्कार विजेते डॉ खंडू रघुनाथ माळवे यांची बहुमताने निवड करण्यात आली. कामाठीपुरा विभागातील श्री दत्तगुरू प्रतिष्ठान सभाग्रहात सल्लागार श्री लियाखत अल्ला सय्यद यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत अध्यक्ष, उपाध्यक्षांसह, कार्यकारणी व विविध समित्यांसाठी निवड करण्यात आली. प्रास्ताविक भाषण  राजेंद्र लकेश्री यांनी केले. स्वरचंद्रिका आशाताई भोसले तसेच संघाचे सदस्य श्री. प्रकाश बाडकर, बबन जोशी, हरियाणा, गणेश नेतिकर इत्यादीना श्रध्दांजली वाहिली. त्यानंतर झालेल्या रितसर कार्यकारिणी निवडमधे सर्वश्री  राजेंद्र लकेश्री अध्यक्ष डॉ खंडू माळवे  श्री मुक्ताताई फोपेरे,यांची उपाध्यक्षपदी निवड करण्यात आली.श्री दत्ताराम वंजारे, यांची सरचिटणीस तसेच राजेश्वर जोगू व शाहिद मुल्ला यांची अनुक्रमे चिटणीसपदी निवड. तसेच अशोक परब यांची खजिनदारपदी तर हिसोब तपासणीस भाबय्या गुंडावैना यांची निवड झाली. 

कार्यकारणी सदश्य म्हणून म्हणून रामदास गजरे, हेमंत अनुमाला, भालचंद्र डफल,वसंत चिलवेरी व विश्वनाथ भ. तळेकर यांची एकमताने तीन वर्षांसाठी निवड करण्यात आली. सत्यमुख प्रतिनिधी डॉ खंडू रघुनाथ माळवे मुंबई

“साहित्य समाज की चेतना है, युवाओं को अपनी जड़ों से जुड़ना होगा”

 

अनिल सक्सेना ‘ललकार’ ने भारतीय ज्ञान परंपरा, संस्कृति और लोककलाओं के संरक्षण का किया आह्वान

_____

प्रदेश के विभिन्न जिलों तक पहुंच चुके 21वीं सदी के राजस्थान साहित्यिक आंदोलन के अंतर्गत बूंदी में साहित्य–संस्कृति संवाद आयोजित

शब्दशिल्प/बूंदी (राजस्थान)_ 21वीं सदी के राजस्थान साहित्यिक आंदोलन के अंतर्गत रविवार को द ब्लू डोर, बूंदी में आयोजित “बूंदी साहित्य–संस्कृति संवाद 2026” में साहित्य, संस्कृति, लोककलाओं और भारतीय ज्ञान परंपरा के संरक्षण को लेकर गंभीर मंथन हुआ। कार्यक्रम में साहित्यकारों, पत्रकारों, शिक्षाविदों, कलाकारों, बुद्धिजीवियों एवं युवाओं ने भाग लेकर सांस्कृतिक चेतना और सामाजिक मूल्यों को मजबूत करने की आवश्यकता पर जोर दिया।

मुख्य वक्ता वरिष्ठ पत्रकार, साहित्यकार एवं 21वीं सदी के राजस्थान साहित्यिक आंदोलन के सूत्रधार अनिल सक्सेना ‘ललकार’ ने कहा कि साहित्य केवल शब्दों का संसार नहीं, बल्कि समाज की चेतना, संवेदनशीलता और सांस्कृतिक पहचान का आधार है। उन्होंने कहा कि आधुनिकता और तकनीक आवश्यक हैं, लेकिन यदि समाज अपनी सांस्कृतिक जड़ों से कट जाता है तो मानवीय मूल्य और सामाजिक संवेदनशीलता कमजोर होने लगती है। उन्होंने युवाओं से भारतीय संस्कृति, साहित्य और सामाजिक मूल्यों से जुड़ने का आह्वान किया।

उन्होंने कहा कि वर्ष 2010 में चित्तौड़गढ़ से प्रारंभ हुआ 21वीं सदी का राजस्थान साहित्यिक आंदोलन आज प्रदेश के विभिन्न जिलों तक पहुंच चुका है। आंदोलन के माध्यम से साहित्य, संस्कृति, पत्रकारिता, लोककला, पर्यटन चेतना और सामाजिक संवाद से जुड़े अनेक कार्यक्रम आयोजित किए जा रहे हैं, जिनका उद्देश्य समाज में सकारात्मक वैचारिक चेतना को मजबूत करना है।

कार्यक्रम का शुभारंभ दीप प्रज्वलन एवं सरस्वती वंदना के साथ हुआ। सरस्वती वंदना कवि देवकी दर्पण ने प्रस्तुत की। स्वागत एवं कार्यक्रम की भूमिका राजीव सक्सेना ने प्रस्तुत करते हुए कहा कि वर्तमान समय में साहित्य और संस्कृति को समाज से जोड़ना अत्यंत आवश्यक हो गया है। उन्होंने बूंदी की सांस्कृतिक विरासत एवं राजस्थान साहित्यिक आंदोलन की वैचारिक यात्रा का उल्लेख किया।

इस अवसर पर अनिल सक्सेना ‘ललकार’ द्वारा लिखित पुस्तक “21वीं सदी का राजस्थान साहित्यिक आंदोलन” का लोकार्पण मंचासीन अतिथियों द्वारा किया गया। अतिथियों ने पुस्तक को राजस्थान के समकालीन साहित्यिक और सांस्कृतिक आंदोलन का महत्वपूर्ण दस्तावेज बताते हुए इसकी सराहना की।

विषय परिचय प्रस्तुत करते हुए डॉ. सुलोचना शर्मा ने कहा कि तेजी से बदलते सामाजिक और डिजिटल परिवेश में भारतीय ज्ञान परंपरा, लोककलाओं और साहित्यिक चेतना के संरक्षण की चुनौती गंभीर होती जा रही है। उन्होंने कहा कि नई पीढ़ी को केवल तकनीक और रोजगार से नहीं, बल्कि संस्कृति, संवेदनशीलता और सामाजिक जिम्मेदारी से भी जोड़ना आवश्यक है।

कार्यक्रम में शिक्षाविद श्रीमती तेज कंवर, वरिष्ठ साहित्यकार एवं विचारक श्री रामस्वरूप मूंदड़ा, लेखक एवं अधिवक्ता श्री राजकुमार दाधीच तथा डॉ. सुलोचना शर्मा मंचासीन रहे। मंचासीन अतिथियों ने भी उद्बोधन दिया।

मुख्य परिचर्चा में साहित्य, समाज, लोकसंस्कृति, डिजिटल युग की चुनौतियों, युवाओं की भूमिका तथा भारतीय ज्ञान परंपरा जैसे विषयों पर विचार व्यक्त किए गए। युवा संवाद सत्र में युवाओं ने साहित्य, सोशल मीडिया और अध्ययन संस्कृति को लेकर अपने विचार रखे।

कार्यक्रम में साहित्यकार दिनेश विजयवर्गीय, रमेश मीणा, सूर्यप्रकाश पाठक, जय प्रकाश त्रिपाठी, पंकज सिसोदिया, एडवोकेट पुरुषोत्तम पंचोली, अनीश अहमद, सुमन शर्मा, पुरुषोत्तम पारीक, प्रवीण गोस्वामी, शम्भू जी कश्यप, राजकुमार जैन, अंजनी भारद्वाज, लोकेश सुखवाल, चित्रकार पंकज सिसोदिया, सुनील हाड़ौती, भूपेंद्र सक्सेना एवं प्रियदर्शिनी आदि ने भी अपने विचार व्यक्त करते हुए साहित्य, संस्कृति और सामाजिक चेतना के संरक्षण की आवश्यकता पर बल दिया।

लोककला प्रस्तुति के अंतर्गत मांड गायिका उषा शर्मा ने मांड गायन प्रस्तुत कर हाड़ौती की सांस्कृतिक विरासत की छटा बिखेरी। काव्य गोष्ठी में नन्दू राजस्थानी, देवकी दर्पण, सुमन शर्मा एवं नन्दलाल राव आदि ने काव्य पाठ कर उपस्थित जनों को भावविभोर किया।

खुले प्रश्नोत्तर सत्र में प्रतिभागियों ने संस्कृति, शिक्षा, युवाओं की दिशा, सोशल मीडिया के प्रभाव और साहित्यिक वातावरण से जुड़े विषयों पर अपने विचार रखे।

अंत में “बूंदी घोषणा” के माध्यम से युवाओं को भारतीय ज्ञान परंपरा से जोड़ने, लोककलाओं एवं साहित्य संरक्षण के लिए जनजागरण अभियान चलाने तथा जिला स्तर पर नियमित साहित्य–संस्कृति संवाद आयोजित करने का सामूहिक संकल्प लिया गया। कार्यक्रम का समापन सांस्कृतिक चेतना, साहित्यिक संवाद और सामाजिक सरोकारों को आगे बढ़ाने के सामूहिक संकल्प तथा राष्ट्रगान के साथ हुआ।

राजस्थानी की मान्यता की व अकादमियों की बहाली की मांग

  

शब्दशिल्प/डेह (राजस्थान)_अखिल भारतीय राजस्थानी भाषा मान्यता संघर्ष समिति के संस्थापक लक्ष्मणदान कविया  एवं  संभागीय महामंत्री पवन पहाड़िया ने संयुक्त रूप से ग्यापन लिख ( क्रमांक 5462 )  प्रदेश की उप मुख्यमंत्री  दीयाकुमारी से राजस्थानी भाषा को प्रदेश में द्वितीय राजभाषा का दर्जा दिलाने की पुरजोर मांग दोहराई है ।

      ज्ञापन में लिखा कि राजस्थानी भाषा प्रदेश की प्रतीक एवँ 16 करोड़ नागरिकों की मातृभाषा है । साहित्यिक दृष्टि से राजस्थानी विश्व की तेरहवीं  एवं भारत की तीसरी समृद्ध भाषा है । इसका इतिहास हजारों वर्ष पुराना है । ऋग्वेद काल में सरस्वती नदी सभ्यता की  मरुभाषा  के नाम से यह लोक भाषा रह चुकी है । आजादी से पहले प्रदेश की कई रियासतो की यह राज - काज की भाषा रह चुकी है । इतना ही नहीं ब्रिटिश शाशन काल में इंडियन इम्पीरियर गजेटर 1901 के अनुसार शाशन एवं प्रशाशन में नोकरी करने वालों के लिए राजस्थानी भाषा की जानकारी जरूरी कर रखी थी । राजस्थनी भाषा के संस्कारों के स्वरूप यहां के सपूतों नें देश एवं विश्व स्तर पर हर क्षेत्र मे अपनी छाप छोड़ी है ।

 आजादी के समय हिंदी को राष्ट्रभाषा बनाने के लिए राजस्थान प्रदेश वासियों नें अपनी मातृभाषा राजस्थानी की कुर्बानी दी जिसके दुष्परिणाम स्वरूप आज तक हमारी मातृभाषा कानूनी मान्यता की मोहताज है । 25 अगस्त 2003 को राजस्थान विधान सभा ने सर्व सहमति से राजस्थानी भाषा को  संविधान की आठवीं अनुसूची में सम्मिलित करने का संकल्प पारित करके  केंद्र सरकार को भेज दिया गया था । ततपश्चात राजस्थान सरकार की और से  समय समय पर अब तक 16 पत्र लिखे जा चुके हैं लेकिन केंद्र सरकार का बहाना है कि जब तक राजस्थानी भाषा को राजस्थान सरकार द्वितीय राजभाषा का दर्जा नहीं देती है तब तक इस मुद्दे पर केंद्र सरकार कोई विचार नहीं करेगी ।

 हाळ ही में सुप्रीम कोर्ट ने भाषाई ऐतिहासिक निर्णय देते हुए राजस्थानी भाषा को राजस्थान में  शिक्षा पाठ्यक्रमों में अनिवार्य रूप से सम्मिलित करने का निर्णय सुनाया है । इससे राजस्थानी का पक्ष और मजबूत होगा ।

प्रदेश में राजस्थानी को द्वितीय राजभाषा का दर्जा देने  में राजस्थान सरकार को  कोई अड़चन नहीं है । यह सारा मुद्दा सरकारी इच्छा पर निर्भर है ।

अतः आपसे आग्रह पूर्वक अनुरोध  है कि राजस्थानी भाषा को द्वितीय राजभाषा का दर्जा दिलाने के मार्ग को प्रशस्त करने का श्रेय एवं प्रेय कार्य करावें साथ ही प्रदेश की ठप्प पड़ी साहित्यिक अकादमियों को बहाल करने का निर्णय लेकर साहित्य जगत को अनुग्रहित करावें ।

प्रेषक -- पवन पहाड़िया

डेह, नागौर, राजस्थान

" मळभ दाटले...! " पर्यावरण दिनानिमित्त रेडिओ एफ् टी आय आय ९०.४ वाहिनीवर विशेष काव्य मैफिल.

शब्दशिल्प/पुणे_जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त येथील लोकप्रिय रेडिओ वाहिनीवर पर्यावरण  संरक्षण, संवर्धन आणि जनजागृती करीता विशेष काव्य मैफिल आयोजित करण्यात आली होती.

     आज संपूर्ण विश्वाला व्यापून राहिलेला आणि भविष्यात आपल्या अस्तित्वाला धक्का देणारा गंभीर असा  जागतिक हवामान बदलाचा प्रश्न  निर्माण झाला आहे. अन्न, पाणी , उर्जा व प्राणवायूची समस्या भेडसावत आहे, निसर्गाचा समतोल ढासळत आहे, निसर्ग वाचला तरच इथे माणूस आणि इथली जैवविविधता टिकून राहू शकेल. पर्यावरण संरक्षण व संवर्धन ही काळाची गरज बनली आहे.केवळ वृक्षारोपण न करता वृक्षतोड थांबवून संगोपन करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.ती पूर्ण केली तरच पुढील पिढीला ' मोकळा श्वास '  देऊ शकतो, त्या करीता आपण सक्रिय सहभाग घेऊन कर्तव्य बुद्धीने निसर्ग जपला पाहिजे,तरच येणारी पुढची पिढी सुरक्षित राहील अशा उद्बोधक विचारांची मांडणी उपस्थित मान्यवरांनी आपल्या प्रभावी रचनातून केली आहे.

     सदर कार्यक्रमास पुणे, पिंपरी चिंचवड, मावळ विभाग, पुणे ग्रामीण व कोल्हापूर जिल्ह्यातील   मान्यवर साहित्यिक सहभागी झाले होते.कार्यक्रमाची संकल्पना व संहिता लेखन जेष्ठ साहित्यिक , नाट्य चित्रपट दिग्दर्शक व  राज्य स्तरीय पर्यावरण मित्र, पर्यावरण संरक्षक पुरस्कार प्राप्त कवी श्री अशोक भगवंत वाघमारे यांनी केले आहे.सहभागी साहित्यिक डॉ जयद्रथ आखाडे, शामराव सरकाळे, कांचन ताई मून, श्यामला ताई पंडित (दिक्षित), सुवर्णा ताई पवार (इचलकरंजी), अश्विनी  ताई गवळी ( तळेगाव दाभाडे), रेखा ताई दुसाने व अशोक जी वाघमारे यांनी आपल्या अतिशय बहारदार व उद्बोधक रचना सादर केल्या. 

      कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रसिद्ध निवेदक श्री घन:शाम सावंत यांनी आपल्या ओघवत्या शैलीत व दमदार आवाजात करून सदर मैफिलीत रंगत आणली, शेवटी सर्व सहभागी मान्यवर साहित्यिकांचे तसेच रेडिओ एफ् टी आय आय केंद्राचे प्रमुख प्रभारी अधिकारी श्री विश्वास नेर्लेकर सर, स्टेशन मॅनेजर अनुराधा वजिरे मॅडम, निवेदिका नीता तुपारे मॅडम यांचे आणि संपूर्ण एफ् टी आय टीमचे हार्दिक आभार व्यक्त करुन कार्यक्रमाची सांगता केली.

      सदर काव्यं मैफिल जागतिक पर्यावरण दिनी दिनांक ०५ जून २०२६ रोजी सकाळी १०:००आणि दुपारी ०२:०० वाजता रेडिओ एफ् टी आय आय ९०.४ वाहिनीवर  प्रसारित करण्यात येईल.

“अनुशील काव्यवाट “ काव्यसंग्रहाचे प्रकाशन

शब्दशिल्प/नागपूर_ सुप्रसिद्ध कवयित्री व लेखिका डॅा.शील बागडे यांच्या दुसऱ्या काव्यसंग्रहाचे प्रकाशन मोठ्या थाटात पार पडले. नाशीक येथील कुसुमाग्रज सभागृहात हिरकणी बहुउद्देशीय संस्था, जालना यांनी आयोजित केलेल्या संमेलनात बाल साहित्य ॲकेडमी विजेते मा.एकनाथ आव्हाड यांच्या अध्यक्षतेखाली व ज्येष्ठ साहित्यिक मा.चंद्रकांत वानखेडे यांच्या हस्ते त्यांच्या दुसऱ्या काव्यसंग्रहाचे “ अनुशील काव्यवाट “  या अष्टाक्षरीत लिहिलेल्या काव्यसंग्रहाचे प्रकाशन झाले. 

    राष्ट्रपती पुरस्कार प्राप्त मा. वनमालाताई पाटील या हिरकणी महाराष्ट्र गौरव समूहाच्या अध्यक्ष यावेळी उपस्थित होत्या. मा.लक्ष्मण सावजी ( कुशल वक्ते ),मा.एस. के.भामरे ( ज्येष्ठ साहित्यिक), मा.अजय दादा बिहारी ( गझलकार तथा सिनेक्षेत्र ), मा. सौ.कविता पाटील, हे मान्यवर उपस्थित होते.

    प्रा.जागृती निखारे( पुणे ) ,प्रा.लतिका चौधरी ( धुळे ), सौ.प्रिया राजेंद्र माळी ( लातूर) या ज्येष्ठ साहित्यिका ह्या प्रमुख पाहुण्या म्हणून व्यासपीठावर उपस्थित होत्या. डॅा.शील बागडे ह्यांना प्रमुख पाहुणे म्हणून मा.वनमाला पाटील यांनी आमंत्रित केले होते.

काव्यसंग्रहाला प्रस्तावना मा. वनमालाताई पाटील यांची आहे. शुभेच्छा सुप्रसिद्ध लेखिका व कवयित्री मा.प्रा.विजयाताई मारोतकर व डॅा. स्मिताताई मेहेत्रे यांच्या लाभल्या आहेत. ब्लर्ब सुप्रसिद्ध लेखिका व कवयित्री मा. डॅा.लीनाताई निकम यांचा आहे.

पुस्तक प्रकाशित झाल्याबद्दल मा.विजयाताई मारोतकर, मा.संध्याताई राजुरकर, मा.डॅा. स्मिताताई मेहेत्रे , मा.लीनाताई निकम , मा.उषाताई राऊत , मा. प्रणोतीताई कळमकर , मा. डॅा. राजेश काळे, मा. डॅा.अरविंद बुटले , मा. अपर्णा कल्लावार, मा. रेखाताई सोनारे , मा.प्रतिभा सहारे यांनी अभिनंदन केले.