पुस्तक समीक्षण : ज्ञानाचा उज्ज्वल प्रकाश पसरवणारा ‘सूर्याचा सूर्य’

 

यवतमाळ इथे वास्तव्य असलेल्या कवयित्री मनिषा कांबळे यांनी आवर्जून आपला कवितासंग्रह ‘सूर्याचा सूर्य’ समिक्षणार्थ पाठवला. सदर काव्यसंग्रह अवघ्या चाळीस पानांचा आहे त्यामुळे तो वाचायला मला खूप वेळ लागला नाही, मात्र मुखपृष्ठावरील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा फोटो, पिंपळाचे पान पाहून दीक्षाभूमीवर विराजमान विशाल बोधिवृक्ष डोळ्यासमोर आले आणि वाटले की या विशाल अशा बोधिवृक्षाची शांतीपूर्ण अशी हिरवीगर्द छाया आपल्याला बाबासाहेबांनी दिली. इतर वृक्षांसारखी ही फक्त छाया नसून मानवतावादी जीवनाच्या तत्त्वज्ञानाची सावली आहे. बाबासाहेबांचा फोटो, मूर्ती दिसली की आपण त्यांना अभिवादन करतो, त्यांनी मानवतेसाठी केलेल्या अफाट कार्यापुढे नतमस्तक होतो. या सूर्याच्या सूर्याला आपण मनोभावे धन्यवाद देत असतो. आकाशातील सूर्य काय आहे, त्याचे कार्य काय हे सर्वांना माहीत आहे. सूर्य सर्वांना प्रकाश देतो, वृक्षालाही घडवतो. सूर्य समानतेचाच द्योतक आहे. पृथ्वीवर मात्र काही ठिकाणी सूर्यप्रकाश पोहचू शकत नाही. खोल दरीत, गुहेत, घनदाट जंगलात, अंधार कोठडीत… , परंतू हा ‘सूर्याचा सूर्य’ ब्राह्मण्यवादाने निर्माण केलेल्या अंधार कोठडीत आपल्या ज्ञानाचा प्रकाश घेऊन पोहचला आणि या अंधरकोठडीत खितपत पडलेल्या बहुसंख्य समाजाला उठवून उभं केलं. 

                प्रस्तुत काव्यसंग्रहातील पंचवीस कविता या लक्षवेधक अशा आहेत. संग्रहातील पहिलीच कविता ‘आम्ही निघालो’ बाबासाहेबांच्या सच्या अनुयायांविषयी आहे. खरे अनुयायी खोटे अनुयायी असे आपल्याला लिहावे, सांगावे लागते ही खर तर खूप शरमेचीच बाब आहे, कारण खूप लोक आज बाबासाहेब नावाच्या व्यापारात गुंतलेली आहेत. बाबासाहेबांनी महत्प्रयासाने पुढे आणलेल्या चळवळीच्या रथाला पुढे ओढने तर सोडाच मागे खेचण्याचा सदोदित प्रयत्न खोट्या अनुयायांकडून होताना दिसून येतो. हेच खोटे लोक असंख्य आंबेडकरी जनतेच्या डोळ्यात धूळ फेकून दिशाभूल करण्याच्या प्रयत्नात व्यस्त असतात. मात्र समाजातील जे निष्ठावान लोक, बाबासाहेब यांचे विचार डोक्यात ठेवून जगतात, क्रांतिसूर्य यांचे बोट धरून चालत असतात, अशा प्रंज्ञावंत लोकांना जिद्दीने पेटून पुढे येण्याची वेळ आली आहे, समाजाला जागृत करण्याची वेळ आली आहे, हेच सांगताना कवयित्री मनिषा कांबळे ‘आम्ही निघालो’ या कवितेत म्हणतात,

“प्रयत्नांची पराकाष्ठा करीत

पराक्रमाचे निखारे फुलवित

क्रांती सूर्याचे बोट धरून

जिद्दीने पेटून

आम्ही निघालो…”

एखाद्या लहान मुलाला वर्गाच्या बाहेर राहून शिकावे लागते, पाणी पिण्यासाठी वाट बघावी लागते, त्याला स्वतः माठाला स्पर्श करता येत नाही, स्पर्श केला तर मार खावा लागतो. अस्पृश्यतेच्या उष्ण झळा अंगावर घेत घेत तो मुलगा मोठा होतो, उच्च शिक्षण घेतो तरी छळवादी परिस्थिती मात्र किंचितही बदलत नाही, तेव्हा तो व्यक्ती म्हणजेच भीमराव आंबेडकर तत्कालीन परिस्थितीच्या मुळाशी जातो. सामान्य माणसांसारखे हेच आपले प्राक्तन आहे, असे समजून शांत बसत नाही तर संयम ठेवून दीर्घकाळ फक्त संघर्ष एके संघर्षचेच पाढे म्हणतो, तहानभूक विसरून, कुटुंबापासून दूर राहून, अथक परिश्रम घेऊन आपल्या ध्येयाच्या दिशेने मार्गक्रमण करत असतो. आपल्या विद्वत्तेच्या आधारे यथाशक्य तेवढे समाजाला भरभरून देतो. उच्च, नीच, जातपात, लिंगभेद, गरीब, श्रीमंत असा कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव न करता, समाजाने त्यांना दिलेल्या यातना विसरून देशहितासाठी अहोरात्र भरीव काम करतो. अंतिम समयी देखील “बुध्द आणि त्याचा धम्म” लिहून पूर्ण करतो. त्यांच्यानंतर इतक्या तळमळीने समाजासाठी कार्य करणारा एकही व्यक्ती आजतागायत आपल्याला आढळून येत नाही, आणि म्हणूनच बाबासाहेबांप्रती असीम निष्ठा बाळगणाऱ्या कवयित्री मनिषा कांबळे त्यांना ‘सूर्याचा सूर्य’ म्हणतात आणि ‘सूर्याचा सूर्य’ या कवितेतून आपली निष्ठा दाखवताना लिहितात…

“ज्ञानरूपी दिव्याने

उजळून टाकणारा

तळगर्भाचा शोध घेणारा

भीम माझा आहे

सूर्याचा सूर्य

एकमेव क्रांतिसूर्य!”

भारतात कोट्यवधी लोकांना एकेकाळी ज्ञानरुपी अन्नापासून वंचित ठेवण्यात आले. शोषकांना चांगल्या प्रकारे माहीत होते की ज्ञानरुपी अन्न ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींना व्यक्तीमत्त्व विकासासाठी योग्य पोषणमूल्ये प्राप्त होतात, आणि जर तसे झाले त्यांना बहुजनांवर आपले वर्चस्व स्थापन करता येणार नाही, स्वार्थ साधता येणार नाही. लोकांना आपले गुलाम बनवून ठेवून मोफत सेवा घेता येणार नाही. भाकरीच्या तुकड्यावर इतरांकडून काम करवून घेता येणार नाही. स्वार्थांधाची पट्टी डोळ्यांवर बांधलेल्या अभारतीय लोकांना आजपर्यंत धूर्ततेशिवाय काही जमलेच नाही. आजही भारतीयत्वाला कलंक लावण्याचे अभारतीय लोकांचे प्रयत्न सुरूच असतात. काळ सदोदित पुढे सरकत जात आहे. बाबासाहेब आज आपल्यात नाही. माणूस या नात्याने त्यांना त्यांच्या जगण्याच्या मर्यादा माहीत होत्या पण त्यांचा दूरदर्शीपणा एवढा दांडगा होता की येणाऱ्या अनेक पिढ्यापुढील आव्हाने त्यांनी लक्षात घेतली होती. पुढील पिढ्यांना येणाऱ्या संकटावर मात करता यावी म्हणून ते बहुजनांचे दिशादर्शक बनले, शिकण्याचा,  संघटित राहण्याचा आणि संघर्ष करण्याचा मोलाचा सल्ला दिला, एवढेच नाही तर मार्गदर्शनाचा अनमोल खजिना आपल्याला देऊन ठेवला. यासाठी त्यांनी ज्ञानाच्या अग्निकुंडात अक्षरशः स्वतःला झोकून दिले. रूढी, परंपरेने पेरून ठेवलेल्या काटेरी वाटेवरून चालत जाऊन त्यांनी ती काटेरी वाट कायमची बंद करून बौध्द धम्माची नवी दिशा त्यांनी लोकांना दाखवली, म्हणून कवयित्री मनिषा कांबळे त्यांचा दिशादर्शक म्हणून उल्लेख करतांना ‘दिशादर्शक’ या कवितेत लिहितात,

“त्या काट्यावरून 

चालण्याची जिद्द

आणि रक्तबंबाळ

झालेले पायच

आज आमच्यासाठी

दिशादर्शक ठरले आहे”

डॉ, बाबासाहेब आंबेडकर हे विद्वत्तेचे, न्यायाचे, समानतेचे, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचे, मानवतेचे वादळ बनून आले. या वादळाने इथल्या बुरसटलेल्या पारंपरिक व्यवस्थेला नेस्तनाबूत केले. या वादळाने विस्कटलेल्या लाखों बांधवांना एकतेच्या मजबूत सूत्रात बांधले, पिढ्यानपिढ्या गुलामीच्या, शोषणाच्या दरबारात जोहार करणाऱ्या आपल्या बांधवांना अंधश्रद्धेच्या साखळदंडातून मुक्त केले. बहुजनांच्या डोक्यावर जबरदस्तीने लादलेले अशिक्षितपणाचे टिनटप्पर उडवून लावले, एवढेच नाही तर या झंझावाती वादळाने उच्चवर्गीयांच्या डोक्यातून हजारों वर्षापासून साचलेला भेदभावाचा रोगट कचरा काढून टाकण्याचा मनोभावे प्रयत्न केला. बहुजनांना स्वाभिमानाची तलवार देऊन शोषकांचे, स्वार्थांधतेच्या घाणीने बरबटलेल्या लोकांचे अत्यंत वाईट मनसुबे कचाकच कापून काढायला तयार केले. त्यांनी आपले कार्य अत्यंत चातुर्याने पार पाडले. आंबेडकर नावाच्या कल्याणकारी वादळापुढे मात्र शोषणवाद्यांचा दारुण पराभव झाला. या पराभवाची धग आजही आपल्याला प्रतिक्रांतीतून पाहायला मिळते. कवयित्री ‘वादळ’ या कवितेत लिहितात-

“अजिंक्य निळा झेंडा फडकावून

केल्या माना आमच्या उंच…

अशा या झंझावाती वादळापुढे

कुणाचाही लागला नाही टिकाव

कारण ते वादळ

चार भिंतीत मावणारे नव्हते”

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्यांना आदर्श समजणारा समाज यांचे नाते खूप अनोखे आहे. हे नाते रक्तसंबंधापेक्षाही मोठे आहे, कारण हे नाते वैचारिक आहे. हे सलोख्याचे नाते बाबासाहेबांची पुस्तके वाचून, त्यांचे जीवनचरित्र वाचून तयार झालेले आहे. हे करुणेचे नाते महासूर्य अन् सुज्ञ माणसाचे आहे. या सुज्ञ माणसाला महासुर्याच्या ज्ञानप्रकाशात न्हावून निघायचे आहे, महासुर्याचा प्रज्ञाप्रकाश त्याला साठवून ठेवायचा आहे. महासुर्याने दिलेल्या मूल्य किरणांनी सुज्ञ माणसांना उजळून निघायचे आहे. बाबासाहेबांना वाचल्यानंतर प्रत्येकच सुज्ञ माणसांच्या लक्षात आले आहे की महामानव होणे हे निश्चितच सोपे काम नाही. एवढ्या सोयी सुविधा असल्यानंतर देखील केवळ शिक्षण घेणे, परीक्षा देणे, नौकरी मिळवणे, कुटूंब सांभाळणे, जीवनात संघर्ष करणे यातच सुज्ञ माणसांची देखील किती दमछाक होत असते तरी इच्छित ध्येय प्राप्त होत नाही परंतू महासुर्याने स्वतःचे ध्येय तर पूर्ण केलेच आणि करोडो बांधवांचे देखील यशस्वी नेतृत्व केले. महिला उद्धारक बिलाचा विरोध झाल्यामुळे त्यांनी आपल्या मंत्रीपदाचा देखील त्याग केला, त्यांनी आपली मानवकल्याणासाठी असलेली निष्ठा कधीच ढळू दिली नाही, विशेष म्हणजे त्यांनी महिलांना माणूस समजले. अशा स्वाभिमानी, प्रेमळ, अपार माया करणाऱ्या महापुरुषांसोबत सुज्ञ माणूस त्यांचा अनुयायी बनून नात्यांची वीण अधिकच घट्ट करू पाहतो, म्हणूनच कवयित्री ‘नातं’ या कवितेत लिहितात,

“बाबासाहेब , तुमच्या प्रज्ञेचा प्रकाश

विश्वातील अंधार दूर सारून

दाही दिशा उजळून टाकत आहे…

त्या प्रकाशात स्वतः ची मने

प्रज्वलित करून आम्ही

सूर्याशी नातं जोडू पाहत आहोत”

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ ला लाखों बांधवांना दीक्षाभूमीवर बौध्द धम्माची दीक्षा दिली. कोणत्याही शंका कुशंका राहू नयेत म्हणून ‘बुध्द आणि त्याचा धम्म’ हे पुस्तक लिहिले. बावीस प्रतिज्ञा दिल्या. भारतात प्रत्येकांनी बौध्द धम्मानुसार आचरण करावे, असे त्यांना मनोमन वाटत होते. आज संपूर्ण भारत बौध्दमय होईल असे चिन्ह तर दिसत नाहीच परंतू जे बौध्द बांधव आहेत ते देखील बौध्द धम्माला पारखे झाल्याचे चित्र आज दिसते. खर तर बौध्द धम्म हा मानवतेच्या मुक्तीचेच प्रतीक आहे, इतर सर्व धर्मांमध्ये जो बंदिस्तपणा दिसून येतो तो बौध्द धम्मामध्ये अजिबात दिसत नाही. अन्य धर्मात कर्मकांडाची जबरदस्ती व्यक्तीवर लादली जाते याउलट बौध्द धम्माने कर्मकांडाला पुर्णतः हाकलून लावले आहे. ब्रह्मांड, ग्रह, तारे, नक्षत्र, भविष्य, हस्तरेषा, कुंडली, साडेसाती, नशीब, दैव, देव, पूजा, यज्ञ, चमत्कार, विधी, नवस, व्रत, वैकल्य, तीर्थयात्रा, जलशुद्धी, शोभायात्रा, कुंभमेळा, कोणत्याही प्रकारची अंधश्रध्दा, व्यक्तिपूजा इत्यादी भोळसट गोष्टींना बौध्द धम्मात कुठेही स्थान नाही. मानवाचे जीवन सर्वोतोपरी अधिकाधिक समृद्ध व्हावे, उन्नत व्हावे यासाठी काही नियम, शील, आचरण, अष्टांग मार्ग मात्र बौध्द धम्मात सांगितले आहेत. बौध्द धम्मात कडक नियम नसून मार्ग सांगितले आहेत तरी पारंपरिकतेने त्या मार्गावरून चालायचे नसून त्या मार्गाचे महत्त्व समजून घेऊन, त्याची उपयोगिता लक्षात आल्यानंतर बुद्धीला पटल्यास अंतर्मनातून त्या मा अनुसरण करावयाचे आहे, हीच बाब बौध्द धम्माची महत्ता वाढवते. बौध्द कसा असावा याचे वर्णन करताना कवयित्री मनिषा कांबळे ‘बौध्द’ या कवितेत म्हणतात,

“जो मुक्त निखळ, निर्मळ

जीवन जगतो

तो बौध्द…

जो सुंदर माणूसपण

जगून दाखवतो

तो बौध्द…

जो इतरांचे अश्रू घेऊन

हसणे शिकवतो

तो बौध्द…”

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अस्पृश्यतेला जवळून अनुभवले होते. तो सामाजिक अपमान त्यांच्या समयुगीन अनेकांना आला नव्हता, असे नाही परंतू अनेकांनी तो अपमान सहन करत त्याकडे दुर्लक्ष केले. बाबासाहेबांच्या मनात मात्र त्या अपमानाबाबत कमालीची चीड होती. मनात अनेक प्रश्न घर करत होते अन् याची उत्तरे त्यांना पुस्तकातून मिळत होती. त्यामुळे पुस्तक हेच त्यांचे परम मित्र बनून गेले आणि याच प्रिय मित्रांच्या संगतीने त्यांनी आवश्यक तो बदल समाजात घडवून आणला. स्वतः ला अपमानाच्या अग्निसदृश्य ज्या झळा सहन कराव्या लागल्या त्या पुढील काळाला सहन कराव्या लागू नये म्हणून योग्य ती तजवीज त्यांनी करून ठेवली. त्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या आरोग्याची देखील पर्वा केली नाही. लहानपणीच बुध्दचरित्र वाचणाऱ्या भीमरावाने बुध्दवाटेवर चालून सुदृढ असा समाज निर्माण केला. रात्रीचा दिवस करत वाचनाला विशेष महत्त्व दिले. त्यांचा बहुसंख्य समाज हा भ्रमाच्या काळोखात डोळे बंद करून बिनधास्त झोपला आहे, याची जाणीव त्यांना झाली होती, त्यामुळे त्यांनी अविरतपणे आपले समाजकार्य सुरू ठेवले, त्या निर्मळ डोळ्यांनी बहुजनांसाठी जी स्वप्न पहिली ती पूर्णत्वास आणण्यासाठी अथक परिश्रम केले, हे सांगताना कवयित्री ‘त्या डोळ्यांनी’ या कवितेत म्हणतात,

“जेव्हा रात्रीच्या काळोखात

लाखों डोळे बंद होते

तेव्हा बाबा माझे

वाचनात दंग होते”

एखाद्या बालकाने कोणत्या धर्मात जन्माला यावे, हे त्याच्या हातात नसते. हिंदू धर्मात जन्मलेल्या भीमरावाला हिंदू धर्मातील कुसंस्कारामुळे जो काही त्रास झाला, त्याचे परिमार्जन करण्यासाठी हिंदू धर्मातील कुणीही व्यक्ती, धर्मगुरू पुढे सरसावले नाही. याउलट हिंदू धर्मात उच्च, नीच, वर्णव्यवस्था, जात पात, अस्पृश्यता, स्त्री पुरुष अशाप्रकारच्या जंतूंची भरमसाठ पैदास होऊन महामारी सारखा हिंदू धर्म भारतात सगळीकडे पसरला आहे आणि याची रोकथाम करणे म्हणजे रोगालाच आमंत्रण देण्याचा प्रकार आहे, हे लक्षात आल्यामुळे बाबासाहेबांनी या रोगट धर्मापासून स्वतःला पृथक करत आपली मुक्तिदायक धम्मवाट आपल्या लाखों बांधवांना सोबत घेऊन स्वीकारली. या धम्मात जातीचे अस्तित्वच नव्हते. भारतातील सर्व लोक त्यांनी स्वीकारलेल्या धम्म वाटेवरून चालू शकत नाही, याची जाण त्यांना होती त्यामुळे त्यांनी भेदभावी अशा हिंदू धर्मातच खितपत पडलेल्या हिंदू बांधवांसाठी अत्यंत क्रूर, अमानवी अशी मनुस्मृती जाळून स्वातंत्र्याचा नवा मार्ग दाखवला. ‘त्या जातीत’ या कवितेत कवयित्री लिहितात,

“पिसाटलेल्या वाटेवरी

धर्मांधतेचा विळखा होता

दरिद्र्यरुपी अजगराचा

स्वार्थ हा मळखा होता

कर्मकांडानी व्यापलेला

आंधळा मनुवाद होता”

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शोषितांसाठी अथक परिश्रम करून त्यांच्या आयुष्यात सोनेरी पहाट आणली, महाडच्या चवदार तळ्यातील पाण्याचा घोट घेऊन क्रांती केली, मंदिरातील निर्जीव दगडापेक्षा जिवंत माणसे लहान नाहीत, हे सांगण्यासाठी काळाराम सत्याग्रह केला, गुलामांना जागृत करून माणसांत आणले. बौध्द धम्म देऊन प्रज्ञा, करुणा, शील यांचा पाठ शिकवला, आरक्षण देऊन प्रगतीच्या शिखराकडे नेले, कामाचे तास कमी करून अतिरिक्त ओझे घालवले, भरपगारी प्रसूती रजा देऊन मातृत्वसुखाच्या आनंदाची ममतामय भेट दिली, संपत्तीमध्ये मुलींना वाटा देऊन समतेच्या घराची छाया केली, आयुष्यभर पुरणारी ग्रंथांची अनमोल शिदोरी दिली, मतदानाची हातात ताकद दिली, स्त्रियांना छळाच्या दलदलीतून बाहेर पडण्यासाठी घटस्फोटाचा अधिकार दिला, सर्वांगीण उन्नतीचे अनेक संदेश दिले, मानवाधिकाराचे अनेक कायदे केले, स्वतःचे आयुष्य झिजवून आपल्या सुंदर कार्यकर्तृत्वाचा सुगंध पसरवला, आदर्श भारताचे स्वप्न साकार करण्याच्या दिशेने अनेक पाऊले उचलली अशा महामानवाचे समाजातील लोकांसाठी केलेले योगदान माहीत झाल्यावर कुणीही कृतज्ञ व्यक्ती निश्चितच त्यांचे गुणगौरव केल्याशिवाय राहणार नाही. बाबासाहेबांना ‘बापाचा बाप’ म्हणतात, ते उगीच नव्हे. कवयित्री मनिषा यांना देखील बाबासाहेबांच्या समाजकार्याला अभिवादन करून नतमस्तक व्हावेसे वाटते, म्हणूनच कवयित्री ‘भीमराया’ या कवितेत लिहितात,

“संघर्ष केलेस जागोजागी तू

दिली आम्हास निळी छाया

वंदन तुला भिमराया…

मनिषाने घेतला जन्म अवनीवरी

महती तुझी गाया…

वंदन तुला भिमराया”

सर्वांची प्रेरणा असलेल्या नागपुरातील दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखों बांधवांना बौध्द धम्माची दीक्षा दिली, हे सर्वश्रुत आहेच, परंतू ही दीक्षाभूमी समतेचे देखील प्रतीक आहे. ही दीक्षाभूमी जात पात, धर्म, उच्च नीच, स्त्री पुरुष असा कोणताही भेदभाव करत नाही. स्त्रियांची मासिक पाळी असल्यानंतर देखील इथे प्रवेश निषिद्ध नसतो. माणसांची घृणा करणे, द्वेषभावना ठेवणे हे दीक्षाभूमीच्या गर्भातच नाही. कोणत्याही प्रकारच्या अहंकाराच्या वाऱ्याला दीक्षाभूमी आपल्या सर्वसमावेशक अशा घुमटात देखील प्रवेश देत नाही. निर्मळतेचे शुभ्र वस्त्र नेसून दीक्षाभूमी पंचशिलेचा झेंडा फडकवत असते बावीस प्रतिज्ञेचा स्तंभ आपल्या पुढ्यात रोवून ती सर्वांना मानवतेचा संदेश देण्यासाठी उन्ह, वादळ, पावसात स्वाभिमानाने अहोरात्र उभी असते…अशा या समानतेचे द्योतक असलेल्या दीक्षाभूमीत प्रवेश घेण्यासाठी माणूस असण्याची एकच अट पूर्ण करावी लागते. बोधीवृक्षाची प्रेमळ सावली सर्व चिंता विसरून स्व-चिंतन करायला शिकवते. दीक्षाभूमीत भिंतीवर लावलेली बाबासाहेबांची अनेक छायाचित्रे ऐतिहासिक क्रांतीची आठवण करून देते. या दीक्षाभूमीवर करोडो लोकांचे असीम प्रेम आहे. माणसातले मेलेले माणूसपण जागे करण्यासाठी, त्याला सुज्ञ बनवण्यासाठी पुस्तकरुपी पिंपळपानाचे येथे वृक्षारोपण केले आहे. मार्गदर्शनासाठी बौध्द भिक्खुगण येथे उपलब्ध असतात. याच दीक्षाभूमीच्या सानिध्यात कवयित्री मनिषा कांबळे यांना देखील मानसिक शांती मिळत असते, म्हणूनच त्या ‘दीक्षाभूमी’ या कवितेत म्हणतात,

“ही प्रेरणाशाली दीक्षाभूमी

नाही तिला कुणाचीही घृणा

नाही तिला कुठलीही विषमता

नाही तिला कशाचाही अहंकार”

‘सूर्याचा सूर्य’ या आपल्या प्रथम कवितासंग्रहात ‘भीम माझा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘हरवलेला माणूस’, ‘आठवण’, ‘रथ’, ‘कां?’, ‘आता’, ‘धम्म’, ‘उड्डाण’, ‘लेकरांनो’, ‘फळ’, ‘आनंदाश्रू’, ‘भीम’, ‘प्राण’, ‘बाबासाहेब’ अशा अनेक कवितांमधून कवयित्री मनिषा कांबळे यांनी युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य-कर्तृत्व दाखवले आहे, त्यांच्या विलक्षण कार्याचा गौरव केला आहे तसेच त्यांच्याप्रती असलेली आपली निष्ठा, आदर जगजाहीर केला आहे. भारत देशाचे उद्धारकर्ते असलेल्या बाबासाहेबांना ‘सूर्याचा सूर्य’ हे संबोधन अगदी समर्पक आहे. युगायुगांपासून पसरलेला अन्यायाचा घनघोर अंधकार दूर करून ज्ञानाचा उज्ज्वल प्रकाश पसरवणाऱ्या आपल्या अद्वितीय महामानवास काव्य-अभिवादन करणारा गौरवपर काव्यसंग्रह निश्चितच उल्लेखनीय असाच आहे. कवयित्री मनिषा कांबळे यांच्या साहित्यविश्वाला माझ्या हार्दिक सदिच्छा!

समीक्षक: रजनी संबोधी, नागपुर

भ्रमणध्वनी क्र. 8805571593

_____&&&&_____

काव्यसंग्रह:  सूर्याचा सूर्य

कवी: मनिषा आनंदराव कांबळे

प्रकाशन: ऊर्जा प्रकाशन, यवतमाळ