मूल कहानी -मुगति(राजस्थानी)
डाक्टर हरि मोहन सारस्वत ‘रूंख’,
श्रीगंगानगर (राजस्थान)
मुक्ती (मराठी अनुवाद)
अनुवादक: भवानीसिंह राठौड़ 'भावुक'
167,श्री पाबूकोट, टापरवाड़ा (राजस्थान)
सम्पर्क:7016136759
___________________________________
"तू ठीक आहेस ना।"
"हो... आई... सगळं ठीक आहे... तू काळजी करू नको! रुपोचा घसा अडला, डोळ्यांत पाणी भरून आलं, पण काय करायचं, हृदय कठोर करून घेतलं, 'खड़कावर बसलेल्या पक्ष्याप्रमाणे'.
"अरे रे, रोटी खाल्लीस का।”
हळू... हळू! आई म्हणाली; तिला वाटले,तिचा आवाज मुलाकडेही पोहोचत नव्हता।
"हो आई... खाल्ली... पण आता फोन ठेवते, मला ड्युटीला जावे लागेल! थोडंस तरी बोल मग ...!"रुपोने फोन कापला। तो घाबरून बसला, काही समजत नव्हतं, डोकं गुडघ्यावर ठेवून बसला, 'विहिरीत पडलेल्या मेंढ्यासारखा'. डोळ्यातलं पाणी नाकाने वाहू लागलं। परदेशातल्या या रिकाम्या ठिकाणी कोण आहे ऐकायला? 'एकटा मेंढा भटकतो, खळ्यात परत येत नाही'. रुपोचे अश्रू थांबले होते, पण रडू शकत नव्हता। रडताना नेहमीच अश्रू येत नाहीत, 'डोळ्यांत पाणी नसले तरी हृदय ओले असते'. अश्रू एकदा वर येतात, एक वळण घेतात आणि थोड्यावेळात शांत होऊन जातात; पण नंतर अंतर्मनात उठणाऱ्या त्या छोट्या लाटा खूप वेदना देतात, आणि जेव्हा कोणी एकटं असतं तेव्हा 'रडणं अपरिमित होतं, जसं वाळवंटात ओहोळ'।
"तुझी आई मेली रे भंवरिया, नीच। कितं छान बसवलं रे, कितीत तास मी फोन केला असेल, व्हॉट्सॲपचे मेसेजही ढिगभर आले होते, पण कुणीच उचललं नाही।”
रूपा रागाने तोंड वर करून थोडी श्वास सोडला, 'भरतंरी भुकेल्या व्याघ्रासारखा' आणि मोबाईल परत खिशात घातला। मनाच्या अंगणात गावाच्या महिलांच्या धावत-फिरत आणि नृत्य करणाऱ्या चित्रांची मालिका फिरत होती, . काही ठरलेली ताल... मावळतीची सावली आणि मनातील सूर यांची जोडी असा धागा चालू होता; तो वारंवार भंवरला फोन करायचा — पण कोण उचलायचं? 'हात पुढे केला तर उंगली चाटणारा' कोण?भंवरपंडित खूप चलाख होता, चोरांच्या सगळ्या कृत्यांची माहिती, फसवणुकीचे धंदे 'खेळणीप्रमाणे ओळखायचा'. तो कधी जमिनींचा दलालही असायचा; संधी मिळाली की जुनागढची जमीनही विकून टाकेपर्यंत 'मागे हटायचा नाही, जसं खळ्याचा मेंढा'. 'बाबो, घरी यायला हवं, उत्तमच काही येईल! 'डुबकी लागली की काठ शोधावा'' — हे त्याच्या वागण्याचं मूळ मंत्र होते। दलाली आणि काळ्या-धांब्याच्या खेळात बोलण्याची त्याला कमाल होती, 'आकाशात उडवून देण्याची'. एक साध्या माणसाला तो गडद युक्त्या करून आकाशात चढवून देई। अशाच युक्त्यांनी तो 'अनेक व्यवसायांत हात घातला, जसं उंदीर बिल करतो'. संपत्तीचा हिशोब तो मिटवू शकायचा, हे तो उत्तम जाणायचा। समाजकार्याच्या नाटकात लहान-मोठे दान करणे, पत्रके वाटणे हे त्याला 'हातातून गळणाऱ्या तांदळासारखे' जमायचे. गोरसाळेत भागवत वाचन किंवा कथा झाल्यास भंवर मुख्य यजमान म्हणून जोडला जायचा आणि देशी तूपाची जैवण व्यवस्था करून द्यायचा। लोक पाठीमागे त्याची बदनामी करायचे, पण तोंडावर 'भंवरजी भंवरजी' म्हणवून सगळं व्यवस्थापित करायचे। कराराच्या कामांत किंवा विक्री-खरेदीच्या व्यवसायात त्याचा 'वरचढपणा होता, जसं बाजारातले सावकार'. वर्ष-दोन काम करून तो वीजे चे काम व्यवस्थित हाताळून ठेवायचा। खाड़ी देशांमध्ये रोजगारासाठी तरुणांना पाठवण्याच्या या धंद्यात त्याने मासोळ्याच्या जाळ्यासारखे चांगले जाळे गुंडाळले, मजूर, मिस्त्री, कारीगर आणि ड्रायव्हर यांची मोठी मागणी होती; त्यामुळे तोच मार्केटमध्ये 'बीपी इमिग्रेशन' नावाचं वेगळं ऑफिस उघडून बसला। काळसर काचेने सजलेलं ते दुकान 'लोकांचं गर्दीचे ठिकाण बनलं, मेळाव्यासारखं'. मंडीत येणारे-जाणारे लोक बसेसची वाट पाहताना दुकानाला पाठी टेकत ठेवल्यावर बसत तसेच त्याच्याकडे नजर ठेवायचे।
ही गोष्ट दोन-अढीच महिन्यांपूर्वीची आहे! रूपोने एका दिवशी विचारले, 'भंवर तर आपल्या सिंगवजोड गावचा आहे, बालपणीचा साथी वेगळाच होता, आठवीपर्यंत भेटायचे'. बोलायला काय हरकत आहे!' नोकरी मिळाली तर परदेश जाण्यात काही हरज नाही, आणि घरचाही विरोध नसावा; एवढंच जाणून रूपो भंवराच्या टोमण्यांमध्ये 'पडला, जसं उंदीराच्या जाळ्यात'. '’सौदीत ड्रायव्हरची नोकरी आहे, तुला तिथे साठ हजार मिळतील”, 'हातात आलं तरी गळ्यात न येणारं' सोनं! जेवणाचा खर्च वेगळा. जाऊन बघ!' भंवर म्हणाला। '”खर्च किती लागेल,'' 'इतरांना सुमारे एक लाख अस्सी नव्वद हजार लागतात, पण तू माझा मित्र असल्याने तुझ्यासाठी डेढ लाख लागतील, आणि व्हिसासाठी आणखी पंधरा हजार लागतील,' भंवराने तिच्या डोळ्यात कबूतराबाजासारखी परख टाकली। 'तिकीटाचे भाडे, ' “दिल्लीहून रियाधला बरीच फ्लाइट आहेत, २०–२२ हजार लागतात. मोटामोटी असंच धर, दोन लाखांचा खर्च येईल रे! पासपोर्ट बनवलेला नाही का तुझा?”
“हो, तो तर मागील वर्षीच बनवला होता।”
“पुढे अशी चूक करायची नाही, 'एकदा जळालं तर दोनदा न डोलावं'. ही कंपनी ठाम आहे; तिला विविध मार्ग आणि व्यवहाराचं काम आहे, राबारींचा संबंध आहे, ड्रायव्हरीचे कामही ते स्वतः घेतात, त्यामुळे दोन रुपये जास्त मिळतील, 'अल्प प्रयत्नाने फार फळ मिळते’. कंपनीच्या फार्महाऊसमध्ये राहणं आणि खाणं... दोन वर्षांचा कॉन्ट्रॅक्ट आहे; साइन केल्यावर कोणी हलवू शकत नाही,”
“कोणतीही फसवणूक नाही, भंवर, माझ्या डोळ्यांना ते ओळखता येतं। रूपाने प्रश्नवाचक नजरेने भंवरकडे पाहिले, “आज तर असं काही होणार नाही, नंतर कुणाकडून फसवणूक होईल 'उंदीराच्या डोळ्यात तेल' घालून असे विचार मनात आणू नकोस!”
भंवरने आपला विश्वास व्यक्त केला। “ठीक आहे, हे व्यवस्थित विचारून पाहा... मी तुम्हाला दोन-तीन दिवसांनी सांगतो, “
“'शांतपणे विचार करून घे, घाई घालून गाडी खराब होते।” रूपाला उत्तर दिले।
भंवरच्या दुकानातून बाहेर निघताच रूपाच्या डोळ्यांमध्ये स्वप्नांची शृंखला भरून आली, 'वाळवंटात हिरवी कळी फुटे लागली'. ड्रायव्हरीच्या नोकरीत त्याला फक्त आठ हजार रुपये मिळत होते, त्यातून जास्त काही नव्हतं, 'हातात फक्त मूठभर तांदूळ'. होते, काम फार भरणारं नव्हतं, पण दुसऱ्या कुठल्या व्यवसायात इतकी कामगीरी मिळायचीही नाही। म्हणजे महिन्यात तीन-चारदा जयपूर किंवा दिल्लीने फिरायचं, 'खूप झालं तर इतर ठिकाणी थोडंफार काम, सेठांच्या नात्याने लग्न-बांधणी'. सेठ आढतदार आहेत, धानमंडीमध्ये व्यापार करतात। रूपा गावाहून पहिल्या बसने मंडीला येतो; दिवसभर काम करून सकाळी नऊ वाजताच सेठांच्या घरी पोहोचतो; सफेद डिझायर गाडीला स्वच्छ करून ठेवतात। दहा सव्वा दहापर्यंत सेठजी दुकानात येतात। बाहेर पाठवण्याचं काम नसेल तर तो दुकानात बसून हात हलवत असतो। एवढंच सगळं, 'बसलेल्या गाढवाला सापडलेला चारा'. पण वाढत्या खर्चात आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये आठ हजार रुपये पुरणार नाहीत! गावात राहून त्याला टिकता येणार नाही असं वाटत होतं, 'खडकावर उगवलेल्या झाडासारखं'. गावात साग-भाजीचा फार तुटवडा नाही, घरी दोन दुधारी गायी आहेत; दुध-दहीवरच आयुष्य चालून जातं; जमिनीत जवळपास दहा बिघे तुकडा शेती आहे; वर्ष चांगला आला तर थोडे धान्य मिळतं, 'पावसावर अवलंबून'. पण कुणाला आजार आली की सगळं पट्ट्यावर येतं, हातालाही पसा सुटतो, 'कापसाच्या धाग्याप्रमाणे'. सेठ कडक आहेत, दोन-तीनपेक्षा जास्त कर्ज देत नाहीत; देणार असतील तर पुढच्या हप्त्यातून आधीच वटवून घेतात, 'सावकाराची खरेदी'. टिमलीचे वय सुमारे दोन वर्षांचं असेल। आई वेळोवेळी सतावून बोलायची, 'रूपा, तू आता घराचा प्रमुख आहेस, काहीशे बचत कर।. तो विचार केला की खूप विचार येतात, पण गावात बचत काही जास्त जमत नाही। भंवरच्या बोलण्याने रूपाच्या हृदयात मोठा ठसा उमटला, 'शब्दांचा बाण'. सऊदीतील नोकरी... 'साठ हजार' रुपये... 'हातात आलं तरी गळ्यात न येणारं सोनं'... ते शब्द समोर उभे राहिले। डोळ्यांसमोर स्वप्न दिसू लागले की जर तो जाईल तर दहा लाखांची बचत होऊ शकते. दोन वर्षे किती दिवस वाटतील, हेच कळत नव्हतं... स्वप्नांची घडामोड वाढली आणि डोळ्यांत चमक येऊ लागली, 'कुसुम फुलायला लागलं'. सऊदीत दोन लाख रुपये जमवण्याचं कसं होईल, या गरजू घरात हळूहळू रात-दिवस सारलं जाणवत होतं।
सांजच्या वेळी घरी परतला, जेवण झाल्यावर त्याने आई आणि हीराला ती गोष्ट मांडून सांगितली। 'आई काय म्हणशील, ऐकून बघ, 'आईच्या सल्ल्याने कोंबडा शेळी होतो'.' असं म्हणत तो बसला। टिमलीला गोदेत घेतलेली हीराने नक्कीच विचारले, 'दोन लाख रुपये कुठून येतील?' रूपो थक्क झाला। शेवटी ती म्हणाली, “तुला जे योग्य वाटेल ते कर, चांगल्या व्यक्तीला कळव, आपण कोणतेही शेत सोडून बसलो नाही! 'आपले घराची सावली सोन्याची आहेत।’
रूपोच्या डोळ्यांवर एक तासातच सावल्यांनी पांघरायची वाट झाली; पण ही गोष्ट फक्त विचारण्यायोग्य नव्हती। आई म्हणजे आईच; आपल्या मुलांच्या काळजीने तिने क्षणात निर्णय घेतला। आई आणि जोडप्याने प्रामाणिक विश्वास दाखवला की भंवरकडून ते मदत मिळाली आहे। आई आणि हीराच्या डोळ्यांत एक नवी आशा उजळली की, 'दिवस नक्कीच सुधारतील, सूर्योदय होईल'.दुसऱ्या दिवशी तो गावच्या किंवा बँकदारांच्या चौकशीसाठी चौधरी रामलाल गोदारांच्या चौकीवर गेला, वडिलांचं वारसाहक्काचं शेतीचे मालमत्ता दोन वर्षांसाठी व्याजावर ठेवलं गेलं,. रामलालांनी अढाई लाख रुपये दिल्यावर आपले पुस्तकात अंगठ्याचा ठसा घेतला। एका वर्षाचे व्याज आगाऊ कापून रूपोला एक लाख निन्णे हजार रुपये रोकड़ दिली,ही रोकड़ रूपांसाठी हातात मूठभर सोनं अस्ते. भंवराला थोड़े पैसे देताच तो व्हिसाच्या कागदपत्रांची तयारी करण्यास लागला। पंधरव्या दिवशी रूपोला संदेश आला— “अभिनंदन रूपा, तुझा व्हिसा लागला, एका ठराविक तारखेला रिपोर्ट करायचे आहे, तू एकदा ऑफिसला ये।”
रूपो हे ऐकून खूप आनंदी झाला। सेठांनी आधीच ह्या सगळ्याची व्यवस्था करून ठेवली होती, दुकानातील आपले लेखे-जोखे नीट करुन भंवराला विचारलं। भंवराने रूपाला व्हिसा-संबंधी कागद दिले आणि रियाध पहोचल्यावर काय करायचे आणि कोणाशी भेटायचे हे सविस्तर समजावून सांगितले। भंवराने दिल्लीहून रियाधचा तिकिट बुक केले, त्याचा पैसा रूपोने रोखीने भरुन दिला, पुढच्या आठवड्यात दिल्लीहून दुपारी फ्लाइट आहे, त्यामुळे त्याने रात्रीची बस पकड़ायची ठरवली। रूपो जेव्हा घरी गेला आणि व्हिस्याची गोष्ट सांगितली, तेव्हा आई आणि हीरा खूप खुश झाले, पण थोड्या वेळाने घरात थोडी उदासी व काळजी पसरली—'दुसऱ्या देशात जावे लागणार, कुठे व कोणाची ओळख नव्हती, 'अनोळखी भूमीत हरवणार का?' असा विचार सतावू लागला. रूपो म्हणाला, 'आता आपण ज्या नात्यांवर विश्वास ठेवतो, सरदारस्हैर आणि रतनगढमधील काही परिचित आहेत, त्यांच्याकडून भेटमिळवणी करून घेतो, 'जुना मित्र हात धुवून बसतो'। चिंता थोड़ी कमी झाली असली, तरी काळजी असणे स्वाभाविकच आहे।
“अरे, तू परत कधी येणार, 'दोन वर्षे किती लांब वाटतील?'' एका क्षणी तिला एकटे पाहून हीरा मनातली गोष्ट उमगली।
“दोन वर्षांचा करार आहे, तिथेच राहावं लागेल, पण मला वाटतं मी दोन-तीन महिन्यांत परत येईल।”
“पाणी गळतील तेव्हा रस्ता सापडतो” आणि हीराने त्याला जवळ ओढून आपल्या मिठीत भरलं। हीराच्या डोळ्यात पाणी आलं।
“काही तुला नको वाटते का? आपल्या दिवसही सुधारतीलच, साठ हजारांची काही बचत आहे, हातात साठवलेलं सोनं आहे तीच कदाचित मदतीला येईल।” रूपो हीराच्या केसांमध्ये हात फिरवत म्हणाला।
“नाही रे, मी तर असं समजते की तूच आपल्या जीवापाड़ कामाला लागलास, पैशांची किंवा पाटींची काळजी करू नकोस, घरसमोर आपलेच आहेत।” हीरा घाईघाईत रडताना म्हणाली।
“चिंता तू सासू-बहूंसाठी करू नको! मी फोन करीन, दूर असलं तरी हृदय जवळ।”
रूपोने तिच्या गालावर चुंबन घेतले। हीराच्या काळ्या केसांच्या सावलीत रात्री शांतपणे पसरली।
शनिवारी निघण्याचा दिवस! खूप सामान घेऊन जाण्याची गरजच नव्हती, ड्रायव्हरचा बॅग हलका असतो. ड्रायव्हरी करणारा माणूस स्वतःच आपला बॅग तयार ठेवत होता। हीराचं चूरमो बनवून एका कटोर्यात भरून बॅगमध्ये ठेवले, 'घराची चव नेहमी सोबत'. रुपा तिच्या मुली टिमलीला लाड करायची; तीने आई आणि हीराकडून निरोप घेतला। तो परत येईल अशी आशा ठेवून तो स्लीपर कोचने दिल्लीकडे रवाना झाला, एअरपोर्टवर अनेक लोक चढे-उतरे करत होते, त्यामुळे त्यात त्याच्यांकडे कुणाचेही लक्ष नव्हते। भंवरच्या सल्ल्यानुसार एअरपोर्टच्या मनी एक्सचेंज काउंटरवरून सऊदी रियाल घेतले। मग विमान आकाशात उडले आणि रुपो आपले मनात......।
रियाधमध्ये उतरल्यावर तो आपला बॅग घेऊन एअरपोर्टबाहेर आला। टॅक्सी स्टँडवर भंवरने सांगितलेल्या ठिकाणी जाण्यासाठी एक टॅक्सी घेतली, तिच्या ड्रायव्हर पाकिस्तानी होता, त्यामुळे भाषेचा फारसा अडथळा नव्हता। त्याने रुपाला सांगितले की इथे बरेच ड्रायव्हर कर्मचारी पाकिस्तान आणि भारताचे आहेत। रुपाला ते चांगले वाटले; 'देशी माणूस दिसला की हृदय भरतं'. त्याने मोबाईल मांगून घरी हीराला फोन करून आगमनाची आनंदाची बातमी दिली।
सुमारे अर्धा तास झाला असावा, तेव्हा टॅक्सी एका मोठ्या इमारतीसमोर थांबली आणि त्याला उतारले। रुपा ऑफिसमध्ये जाऊन रिसेप्शनवर आपल्या कागद दाखवले। हुशार रिसेप्शनिस्टने कागद पाहून एक कॉल केला, थोड्या वेळात पठाणी सूट घातलेला एक मोठा माणूस आला; त्याच्या वावरातून तो पाकिस्तानीच वाटत होता। तो गोंधळलेल्या हिंदी आणि उर्दूत म्हणाला की त्याचे नाव सुलैमान आहे आणि साऊथ आशियातून येणाऱ्या कामगारांना तो हाताळतो। सुलेमानने रूपाला इथे येण्याची ठाम सूचना केली, लांबशा गॅलरीच्या टोकाशी एका खोलीत बसवून त्याने एका बाबूंशी रूपाची भेट घड़वून आणली। बाबूंनी रूपाकड़े काळसा टाकला आणि संगणकावर त्याचे फोटो घेतले। सुलेमानच्या माध्यमातून अरबीत काही प्रश्न विचारून त्याच्या कागदांवर सही करवून घेतली। सुलेमानने सांगितले की त्या देशात कंपनीचे बरेच फार्महाऊस आहेत जिथे हजारो उंट आणि सांड पळतात। कंपनीचा व्यवसाय खाडीपासून सुरू होऊन आफ्रिकन देशांपर्यंत पसरला आहे जिथे उंटाचं मांस सप्लाय केलं जातं, रियाधमध्ये या कंपनीचे दोन ऑटोमेटेड स्लॉटर प्लांट आहेत जे दिवस-रात्र चालतात। सुलेमान म्हटले, “‘कब्स्यात’ उंटाच्या मांसाचा स्वाद अगदी वेगळाच असतो!”
'अरे देवा... कुठे पोचवलं रे तूं रुपा, माकड़ासारखं हात निघून गेला!” थोड़ा धक्का बसला तरी नंतर त्याने विचार केला की आपल्याला फक्त ड्रायव्हरी करायची आहे,
सुलेमानने त्याची ड्युटी विचारली तेव्हा, त्याने सांगितले की ड्रायव्हरीचे काम नवीन परवाना मिळाल्यानंतरच मिळेल; सऊदी परवाना नसल्याशिवाय येथे कोणीही वाहन चालवू शकत नाही। तसेच तो म्हणाला की तुमचा नवीन परवाना बाबूंनी ऑनलाईन अर्ज केला आहे, लवकरच वाहनाची व्यवस्था केली जाईल। आज रात्री कंपनीच्या रेस्टहाऊसमध्ये राहा, उद्यापासून तुम्हाला एका फार्महाऊसची जबाबदारी द्यायची आहे, असं सांगून रुपाने मान्यता दिली।
रात्री रेस्टहाऊसमधील जेवण घरच्या सारखं नव्हतं; त्याला आठवले की तिकडे चूरमो आहे, घराची चव कधीच विसरता येत नाही, कटोरादान उघडल्यावर साखर आणि बाजरीचा गोड चूरमो होता, तुपही नक्कीच लावलाय, पण सऊदीच्या रोट्यांच्या तुलनेत ते वेगळेच होते। हीराची आठवण आली — इथं मोबाईल चालत नाही, नाहीतर फोन करून घेतले असते, दूर असलं तरी बोलणं आवश्यक।
दुसऱ्या दिवसी सकाळी नऊ वाजता एका काळ्या कॅम्परसारख्या गाडीत बसून निघालो। गाडी कोणत्या कंपनीची आहे ते ठाऊक झाले नाही, पण रूपाला ती खूप जबरदस्त वाटली, आया व्याघ्राच्या तोंडात शिकार आला। डाव्या बाजूला स्टिरिंग, वेगळ्यापद्धतीचा डॅशबोर्ड, मधल्या सीट्स आणि मागचे उघडे बूट—सगळं एकदम कॅम्परसारखं होतं। गाडीचा ड्रायव्हर एक पठाण होता; त्याच्या गाढवलेल्या डोळ्यांमुळे तो एखादा पहीलवानच वाटत होता, पठाणाची ताकद तो नक्कीच दंड धरून चालतो आणि नंतर मालही नीट निघवतो असं वाटत होतं। पठाण आपल्या धुनीत मान हलवत एखादं अरबी गाणं म्हणत होता, त्याजवळ एक मोठा काळा सनग्लास घातलेला बलिष्ठ सुलेमान बुला होता; त्याने पठाणी सूट परिधान केलेले होते आणि कंबरेत एका नव्या प्रकारची बंदूक अडकवलेली दिसत होती।
गाडीच्या मागच्या सीटवर रूपापासून थोडे अंतरावर आणखी दोन माणसे बसले होते—काळसर, मच्छीमारासारखी दिसणारे। जाळ्यात अडकलेले मासे सारखै. रूपाने विचारलं की ते कामासाठी आले आहेत का, पण त्यांच्या बोलीत समजायला अवघडपणा होता। सुलेमानने सांगितले की ते श्रीलंकेचे आहेत, तुझ्यासारखेच कामासाठी आलेले आहेत।गाडी रियाधपासून निघून सुमारे एक तास झाला होता। कोणता रस्ता आहे, कोणता मार्ग आहे हे काही ठाऊक नव्हतं; अनोळखी भूमीत हरवणं. आपलं देश असतं तर कदाचित वेगळंच लक्ष दिलं असतं, पण इथे सर्व काही अपरिचित होतं। करीब वीस मिनिटांनी ती फोर-बाय-फोर गाडी मुख्य रस्त्याचा विरत काढून कच्च्या मार्गावर घुसली; कुठे जात आहे याचं काही ठावक नव्हतं, जसे भुयारात शिरलं की शेपटी दिसते। तसेच रूपाने बाजूने बारकाईने बघितले; दूरवर फक्त वाळवंटासारखं बंजर भूभाग दिसत होतं, ओसाड जमिनीत हरवणं। मधोमध काही वाळूचे टीप्टिपट दिसले, पण त्यांना कोणताही परिचय नव्हता। रूपाला ही निसर्गरम्य पण कडक जमीन फार विचित्र वाटत होती, आता त्यो वाळवंटात उंटावर बसलेला असतो । रोही भागात सर्वत्र खोल वाळवंटी प्रदेश आहे; रात्री शेत कोरड़े पडलेले असते, पन्नास जणांपर्यंत चारागायी, पण इथे काहीच नाही। पण येथे कुठेही झुडुपं, बुडं, बुई, कैर किंवा खेजड़ी-कीकरसारखी वनस्पती दिसत नव्हती।
रूपाने सुलेमानला हे विचारले तर तो म्हणाला, "भाऊ, इथे तेल आहे आणि दुसरे फार काही नाही… पण हवे ते सगळं मिळतं,पाण्यावर अवलंबून!”
रूपाने त्याचा चेहरा बघितला... इथे नोकरी करणे सोपी गोष्ट नाही, खडकावर उगवलेलं झाड़ा सारखी शेवटी वाळवंटाच्या टीळांच्या जवळ एक जाड लोखंडी गेट दिसला, सापाच्या गुहेसारखं आणि तिथे गाडी थांबली।
सुमारे पन्नास बिघ्यांत पसरलेला तो फार मोठा बाड़ा होता, रोहीच्या मधोमध, जाळ्याचं घर. चारही बाजूंना दहा-दहा फूट उंच, काटेरी तारांचा मोबदला होता आणि त्यात कदाचित करंट चालू असावा असे वाटत होते, स्पर्श केला तर भस्म!; थोड्या अंतरावर सुरक्षा कॅमेराही लावलेला होता। कोणत्याच माणसाला सहजपणे आत प्रवेश करायला धाडस पडणार नव्हते, डुबकी लागली की काठ शोधावा।
सुलेमानने ड्रायव्हरला चावी दिली, गेटचे कुलूप उघडले, गाडी आत नेली आणि परत कुलूप लावले। गाडी पुन्हा धावू लागली; फरक इतकाच की आता त्या तप्त प्रदेशात चार-पाच प्रकारचे जनावरे चरायला दिसू लागले—गाय, सांढ, मेंढ्या, बकर्यां—पण हे सगळे इथे कसे चरत आहेत हे समजू शकत नव्हतं। वाळवंटात हिरवी चारा कुठै।
सुलेमानने सांगितले की फार्महाऊसमध्ये चार मोठे बाडे आहेत; एकात पाण्याचा साठा आणि नळपाणीची सोय आहे, बाकी तीन बाड्यांमध्ये प्राणी फिरतात, मोकळीक मिळाली की फुलतात. चरवणीनंतर प्राण्यांना मोकळं फिरायला देणे गरजेचे आहे, त्यामुळे त्यांना भरपूर चारा मिळतो आणि ते वाढतात। प्रत्येक बाड्यात सुमारे तीनशे प्राणी असतात, दिवसा जर कोणत्यातरी गोदामात पाण्याचा तुटवडा आला तर प्राण्यांना दूरच्या बाड्यात हलवून कोरडे केले जाते आणि नंतर पाणी देऊन परत आणले जाते, 'हलवले की नवं जीवन'. कधी एखादी वाहतूक कंपनीची पर्ची आल्यास हुकुमानुसार प्राणी गाडीत भरून पाठवले जातात।
रहण्यासाठी आणि झोपण्यासाठी क्वार्टर दिले जातात आणि जेवण गोदामाच्या मेसमध्ये मिळते, खाणं-पिणं सोपं झालै. सुलेमानने रूपाला कंपनीचा एक स्मार्टफोन देऊन कधीही वेळ फोन करायला सांगितले। रूपाला काय वाटेल ते त्याने स्वतः ठरवायचं; परंतु लक्षात ठेव, छोटीसी मोबाइलही असली तरी मोठ्या कंपन्या कामगारांवर चौवीस तास लक्ष ठेवतात—रात्री कुठेही फोन येऊ शकतो, डोळे मिटले तरी जागे. रूपाला एका बाड्याची जबाबदारी देण्यात आली होती कारण कालचा मच्छीमार पाण्याची सोय सांभाळत होता आणि त्याला ते काम नीट जमलं नव्हतं, ड्रायव्हरने विचारले, "हे कसं होणार?"
पण नंतर ते फारच हुशारीचे काम नव्हते; परवाना बनवण्यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागतील, काळाच्या पायी पडावं लागेल। सुलेमानने थोड़ी हलकी आश्वासने दिली, म्हणाला की,”कुठेतरी परवाना मिळू शकतो, परंतु दो-तीन महिन्यांत पहिला चाचणी येणार नाही, धीर धर, फळ मिळेल।”
रियादला जाण्यापूर्वी सुलेमान, गोदामाचे स्टाफचे इंचार्ज, रूपाला आपलेपणाने स्वागत करून काम नीट समजावून सांगण्याचे आवाहन केले,
काळा कम्फर तीन कामगारांनी उतारला की, ती आली आणि परत गेलेली दिसली। गोदामात विविध मुलुखांतील सुमारे वीस-विदे लोकांचा स्टाफ होता, 'सगळे एकच' दोन भारतीय सापडले — असलम आणि रज्जाक, दोघेही यूपीचे। लक्ष दिले तर कळते की ते बहराईच मधले डांगरांचे दलाल आहेत; लोभात अडकून ते दोन वर्षे इथेच आहेत, रूपाला हे दोघे मोठ्या डांगरासारखे दिसले, पण कामात ते साधे होते, 'बाहेर सिंह, आत मेंढा'। परदेशात आपल्या देशातील माणसं दिसली की आनंद वाटतो, पण त्या दोघांमध्ये विशेष फरक नव्हता, सगळे एकाच थडग्यात होते। रज्जाक नेहमी कानात इयरफोन घातलेला असायचा, असलम फार बोलत नव्हता। इतरांना काय होईल... इथे काय होणार, कुणाला ठाऊक, काळच सांगेल!
इतकंच नव्हे तर, इथलं पाणी इतकं घाणेरडं आहे की प्यायल्यावर पोट भरतं नाही; 'विषासारखं', न्हाताना बदलून चिकटपणा येतो। उष्णतेत भरपूर उडणारे कीटक असतात, दिवसभर घामात ओले राहून गळकटपणा होतो, उन्हात भाजलेलं धान्य सारखं विचार करतोय, जीवा, रात्री कदाचित थोड़ी शांती मिळेल पण ही जमीन जणू तव्यासारखी आहे; दिवस-रात्र माती तापते।
रूपै इतका घाबरलेला आहे की सतत घराला फोन करते; कुठे मावशी किंवा हीरानं कळले तर दोघांचं जीव जाईल, बातमी गळून पडली की डुबंग. हीरानं फोन केल्यावर ती 'ठीक आहे, ठीक आहे, काळजी करू नकोस, 'सांभाळेन,'' म्हणते आणि फोन कापते।
काहींशी थोडंसं बोलते पण घाबरून लगेच बंद करते; कुणालाही विचारायची हिंमत नसते आणि काहीच बातमी घरी पोहोचत नाही,. फोनवर सतत रील्स पाहते, माणूस तासभरातच विस्कटतो, 'वेळेचा अपव्यय', व्हाट्सअॅपवर झटपट पाठवलेली मेसेजेस... गणत-गणत रूपैनं तीस दिवस काढले, एक दिवस असा निघून गेला।
"बघा महिना पूर्ण झाला।"
जेव्हा सुलैमानने तिला फोनवर डांटली तेव्हा तिच्या कानाला सुई साखळी लागल्यासारखं वाटलं, बाण लागला आणि तिने फोन हातात घेतला। त्याने फटकारून म्हटलं - "'एक महिन्याची पगार तू आधीच आपल्या ब्रोकरला भरून दिलीस, आता तू डबल का घेणार?”
“ हं...!" रूपै थक्क झालो। "सुलेमान भाऊ, असं कसं? काम तर मी केलंय!"
"अतिशय हुशारी करू नकोस, चुपचाप काम करायचं, 'आमच्याबरोबर हुशारी केलीस तर खांद्यावर बंदुकीचा खेळ पहा!'" सुलैमानने धमकावले।
एका क्षणात माझं वावरण निघून गेलं, माकडासारखं हात निघून गेला. साठ हजारांची चलनदार शिल्लक आहे. भंवरिया, तू मरणार नाहीस... अजून श्वास आहे तोपर्यंत जीवन आहे. रूपैनं थोडंसं रडून घेतलं, पण नंतर विचार केला की जे नशीबात लिहिलं आहे, ते काळाच्या पायी पडलेलं कोणी बदलू शकत नाही. लिहिलेलं तर सहन करावंच लागेल. अजून एक महिना डोळ्यांसमोर असा निघून गेला। जेव्हा त्यांनी पैसे मागितले, तेव्हा सुलेमानने एक चिठ्ठी दिली: "जास्त तक्रार नकोस, पुढच्या महिन्यात परवानगी मिळाल्यावर पैसे देईन।”
त्याला आता काळजी वाटू लागली; तो आता मासोळ्याच्या जाळ्यात अडकलेला मासा झाला होता. वाड्या आणि गोदामाच्या मधल्या धूळभरल्या जागी रूपेची अवस्था बिकट झाली होती. तिचा चेहरा पुसट-पिवळा झालाय, भुकेल्या कुत्र्याच्या तोंडातून ओघळणारा लाळ सारखा। वरची दाढी-मुची अनियमित वाढलेली होती. गावातील कुणीही आता तिला ओळखणार नव्हतं। रूपेनं लिहिलंय की ती हळूहळू ओळख न राहणारी, जशी वाळूची रेघ पुसट होते बनतेय। जेव्हा कुठली तरी गाडी जाते आणि ती कुठे तरी घेऊन जाणार असते, तेव्हा ती विचार करते की रस्ता मिळाला तर उंदीराच्या डोळ्यात तेल घालून इथून पळून जाईन, कदाचित सुटका होईल. या नोकरीच्या ओझ्यात अडकलेला तो आता वेगळ्या कामाचा विचार करतो... तो एकटा आणि दमलेला आहे, खळ्याचा मेंढा भटकत फिरतोय, दमल्यानंतर माणूस बेधडक होतो आणि मनात नव्या पानावर लेखणी करण्याची आग उठते।
एक दुपारी त्याने फोनवर फेसबुक लाइव्ह सुरू केलं; ठरवलं की स्वतःवर झालेली फसवणूक लोकांना सांगणार आहे –
"ओ लाइव्ह बघा मित्रांनो! माझं नाव रूपो आहे, रूपो रायको... सरदारशहर तहसीलचा रहिवासी आहे... मी नोकरीच्या शोधात इथे सौदीत थोडा अडकलेलो आहे... तुमच्यापुढे हात जोडतो... माझी मदत करा... भंवर पंडितांनी मला डेढ लाख रुपये सांगितले... व्हिसाच्या नावाने... आता फोनही चालू नाही... काय करायचं मित्रांनो? डुबकी लागली की काठ शोधावा लागतोय ना?'"रूपो बोलला, असे वाटत होते की आज सगळं उघडून सांगायचं आहे।
"हे बघा मित्रांनो, ही परिस्थिती खूप कठीण आहे... तपस्या अनंत आहे... झाडं तर दूर-दूर... नाव-निशाण काहीच नाही... आपला टिकाव ताडाच्या पानासारखा हलका' राहिला नाही। काय सांगावं... ताकद कमी पडत आहे। दिवसभर काम करून थकवा येतो... नरकसदृश हाल, भी मेरे कुणबीच्या शेतात गाढलेलं बैल झालो ज्याचं डोकं दुखतं... पाय दुखतायत... औषध विचारलं तर सुलेमान लोक काहीतरी देतातच म्हणून म्हणतात... हे काही साधं काम नाही... ते लोक समजूत घालून दमवतात...चुकलेला फकीर मशीदेत –
“मित्रांनो, ज्याला आश्रय नाही त्याचं दुःख ऐका. तुम्ही विचार करत असाल ना, इतक्या व्यथेनंतर मी का रडलो नाही? माझ्या डोळ्यात अश्रू का नाही? भाऊजी, एकटेपणात अश्रू पुसायला हात नाही, जसं विहिरीत पडलेला मेंढा! माझ्याकडे दुसरं काहीच शिल्लक नाही... जर कोणी मदत करू शकतो तर करा." रूपोचे गळगळते शब्द उदास होते। श्वास फुफ्फुसापर्यंत जात होता, ओठांवर थरकाप होत होता; तरीही त्याच्या फेसबुक वॉलवर भरपूर लाइक्स आले, कमेंट्समध्ये चौकशी झाली, मदतीचा विश्वास मिळाला। रूपोला वाटलं, आता काही तरी बदल होईल. मनात आशेचं फूल फुटलं, वाळवंटातही ओसाड जमिनीत कुसुम उगवते.रूपोला हे विचार टिकले नाहीत; त्याने या जंजाळातून बाहेर पडण्याचा विचार सुरू केला।
गोदामात ये-जा करताना त्याच्या मनात खूप विचार फिरत होते – असं केलं तर असं होईल, तसं केलं तर तसं होईल... पण शेवटी मनातील चिंतामणी काय करायचं? काही दिवसांनी त्याने घरी फोन केला. घराची सावली सोन्याची ही खरी. हीराशी बोलला तर ती खूप खुश झाली, टिमलीचा आवाज ऐकला, आईची ओळख जाणवली. यामुळे त्याला परत येण्याचा आणि घरात पोहोचण्याचा विश्वास मिळाला.तिच्या मनात जुनी बातमी आली: "कुठे जायचंय हे माहीत नसलं तरी पाणी गळतील तेव्हा रस्ता सापडतो। दिवस आणि वेळ सगळं बदलत होतं. गोदामाचा फेर वाढला, भाडव्याला जाऊ लागला. रात्रीचे अकरा वाजले असावेत! कदाचित रूपोला असंच वाटत होतं, पण आजच्या चंद्रप्रकाशाच्या रात्री काही ठरत होतं."तळ्यात साचलेलं पाणी तसंच राहत नाही, जरा छोटं असलं तरीही उंदीर बिल करून मार्ग काढतो. ही गोष्ट मनात आल्यावर रूपो लपून-छपून इंचार्जच्या ऑफिसकडे गेला। भिंतीवर मेन गेटची चावी लटकी होती; तो ताबडतोब काढून बाहेर निघून गेला. चारोंदिशा पाहिल्या – चांदण्याच्या प्रकाशात अखंड शांतता पसरली होती. जिथे लोक खोटेपणानंतर पुन्हा रुजू होतात, जसं मातीचे ढीग एकत्र होतात। मांजरांच्या उजव्या पायाशी जुळत रूपो गोदामातून किंचित हलकाफुलका झाला आणि थांबला। मोबाइलमध्ये वेळ पाहिली – रात्रीचे बारा वाजून तीस मिनिटं झाली होती। येथे-तेथे मार्गावर मृत्युच्या निशाणचिन्हासारखी शांतता पसरली होती। तो शांतपणे बसला आणि एका डागाकडे बघू लागला। दिसायला सगळं सामान्यच होतं, पण वागणूक काही वेगळी वाटत होती। रूपो हळूच पावलं टाकत त्या डागाच्या कडेला पोहोचला आणि भोवताल तपासला. सगळीकडे त्याचाच निस्तब्ध आवाज... होय, इथे चंद्रप्रकाश जरा वेगळा वावरत होता. रूपोने हिम्मत केली; ठरवलं, या वेळी उशीर करायचा नाही. तो डागावर चढला।
रूपो बसताच तो डाग उभा राहिला आणि उजव्या बाजूने गोळीफासासारखी हालचाल झाली. वाटलं, या गोष्टीला काहीतरी वेगळं आकर्षण आहे. मोराच्या नृत्यासारखी पावलं ढोल वाजला की नाचायला लागतात असं ठसठसली। नंतर ते बंदिस्त वाटू लागलं. वाटतं की डोंगरकडा कधीच दिसला नाही; रस्ता चुकून भुयारात हरवून जाईल! रूपोला वाटलं, जर उलट-सुलट झालं तर ती परिस्थिती बरीच कठीण होईल। हे सर्व जणू समुद्राचा ओढा, ज्यात बुडालो की किनारा दिसत नाही। मोठ्यांचे आठवणी उभ्या राहिल्या – ऊंटांचा खोऱ्याचा प्रवास फारच कठीण असतो. जर उड्डा घेतला तर या खड्ड्यातून पाय सावरता येणार नाही, जसं ऊंटाच्या खुरात अडकलेला! भीतीने त्याच्या मनाला थोडीशी शांती मिळाली।
त्याने ठरपणे पाऊल टाकलं, काहीशी ताकद त्या ठिकाणी आली। डागाने पुन्हा थाप दिली, पण त्याचा अर्थ काय हे अजून समजलं नाही। पण जळत-जळत तो केम्फरसारखा विलीन होत होता. परिचय नसलेल्या भूमीतही तो जळत होता। रूपोच्या शरीरात बेचैनता आणि थरथराट भिनवू लागली। शेवटी फार्महाऊसमधील गेट दिसू लागलं – तिच्या मुक्तीचा मार्ग... रूपोच्या श्वासांना वेग आला... आता काय करायचं? तो एक हात पोटात दडलेली चावी पकडून झपाट्याने विचार करू लागला।पण अचानक…
"धांय... धांय...!"
चंद्रलेखन रात्रीत धड़ाका झाला आणि गरम वाळूत काहीतरी जड वस्तू पड़ली। माती रक्ताच्या हलक्या धारेसारखी घसरली कापसाच्या धाग्याप्रमाणे रक्त ओघळलं. काहीच पळता-पळती तो मुक्ती अदृश्य झाला, जसं हरणाच्या गळ्यातील घंट निघून जाते। ।
दूरवर उभी काळी कॅम्परमध्ये बसलेला सुलेमान थंड ओठांवर घसघशीत हसत म्हणाला, "हंह, फेसबुककर, आमच्याबरोबर हुशारी केलीस तर खांद्यावर बंदुकीचा खेळ खेळायला! " गाडीतली बंदुकीची नाळ गरम झाली। त्या सुनसान रोहीत डाग अजून अनोळखी आणि भयानक प्रकारे उलगडतच जात होता।
अनुवादक: भवानीसिंह राठौड़ 'भावुक'
167,श्री पाबूकोट, टापरवाड़ा (राजस्थान)
सम्पर्क:7016136759
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा