सोशल मीडिया : व्यसन, विघात आणि वास्तव

लेखिका: श्रद्धा मंगेश कोल्हटकर (डगवार) 

अमरावती  mo. 8766540513

आज सोशल मीडिया हे केवळ करमणुकीचं साधन न राहता एक भयंकर व्यसन बनत चाललं आहे. हे व्यसन वय, जात, वर्ग काहीही पाहत नाही. एक महिन्याचं बाळ असो वा वयोवृद्ध व्यक्ती—सगळ्यांच्या आयुष्यात मोबाईल आणि सोशल मीडियाने आपलं स्थान निर्माण केलं आहे. घरात माणसं असूनही संवाद नाही, भावना नाहीत; प्रत्येक जण आपापल्या स्क्रीनमध्ये हरवलेला दिसतो.

सोशल मीडियाच्या आहारी जाऊन अनेकांनी आपले मौल्यवान प्राण गमावले आहेत, ही अतिशय दुर्दैवी बाब आहे. ऑनलाईन गेम्समुळे मुलांमध्ये आत्महत्यांचे प्रमाण वाढत आहे. काही गेम्स इतके मानसिक दबाव निर्माण करतात की लहान मुलांचं बालपणच हिरावून घेतलं जातं. सतत मोबाईल वापरामुळे लहान मुलांमध्ये दृष्टीदोष, डोळ्यांचे आजार, मेंदूवरील दुष्परिणाम, ब्रेन फॅटीग, अटॅकसारख्या गंभीर समस्या वाढताना दिसत आहेत.

फोटोग्राफी आणि सोशल मीडियाच्या नावाखाली ब्लॅकमेलिंगचे प्रकार सर्रास घडत आहेत. फोटो, व्हिडीओ यांच्या गैरवापरामुळे अनेक कुटुंबं उद्ध्वस्त झाली आहेत. कॉलेजमध्ये शिकणाऱ्या मुला-मुलींवरही याचे गंभीर परिणाम दिसून येतात. त्यांना घरात पटत नाही, कुटुंबाशी संवाद तुटतो, पाहुण्यांशी बोलायची इच्छाही राहत नाही. त्यांच्या आयुष्याचं केंद्रबिंदू म्हणजे मोबाईल आणि सोशल मीडिया एवढंच उरलेलं आहे.

पूर्वी एकत्र कुटुंबपद्धतीमध्ये जे आपुलकीचं वातावरण होतं, एकमेकांशी गप्पा, हसणं, भांडणं आणि त्यातून निर्माण होणारा गोडवा—तो आज हरवत चालला आहे. आज एकाच घरात राहूनही माणसं मानसिकदृष्ट्या एकमेकांपासून दूर जात आहेत. विचारांची देवाणघेवाण होत नाही, अनुभवांची वाटणी होत नाही.

आज अनेकांसाठी सोशल मीडिया हा जणू जीव की प्राण बनला आहे. मोबाईल हातात नसेल, नेटवर्क नसेल, तर माणूस अस्वस्थ होतो. एक वेळ श्वास घेणं थांबेल पण मोबाईल वापरणं थांबवणार नाही, अशी स्थिती निर्माण झाली आहे. मोबाईल हरवला तर आयुष्यच हरवल्यासारखं वाटतं—ही मानसिक गुलामगिरी अत्यंत धोकादायक आहे.

म्हणूनच आता वेळ आली आहे आत्मपरीक्षणाची. सोशल मीडियाचा वापर आवश्यक आहे, पण त्याचा अतिरेक आपल्याला आणि आपल्या पुढच्या पिढीला विनाशाकडे घेऊन जात आहे. मोबाईलपेक्षा माणसं महत्त्वाची आहेत, स्क्रीनपेक्षा नाती महत्त्वाची आहेत, हे पुन्हा एकदा लक्षात घेणं हीच काळाची गरज आहे.

आजच्या आधुनिक युगात सोशल मीडियाने आपल्या जीवनात अढळ स्थान निर्माण केले आहे. मोबाईल हातात घेताच जगभरातील घडामोडी, माहिती, ज्ञान आणि मनोरंजन काही क्षणांत आपल्या समोर उभं राहतं. त्यामुळे अनेकांच्या दृष्टीने सोशल मीडिया हे वरदान ठरत असलं, तरी त्याच्या दुसऱ्या बाजूकडे पाहिलं असता ते अनेक वेळा शापासारखं भासते. खरं तर सोशल मीडिया म्हणजे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

एका बाजूने पाहिलं तर सोशल मीडियामुळे कोणत्याही प्रश्नाचं उत्तर लगेच मिळतं. शिक्षण, व्यवसाय, बँकिंग, आरोग्य, करिअर मार्गदर्शन अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये सोशल मीडियाने माणसाला मोठी मदत केली आहे. दूर असलेली माणसं जवळ आली, संवाद सुलभ झाला आणि माहितीचा प्रसार झपाट्याने होऊ लागला. आपत्तीच्या काळात मदत पोहोचवणे, हरवलेल्या व्यक्ती शोधणे किंवा सामाजिक जनजागृती करणे यासाठी सोशल मीडिया उपयुक्त ठरतो.

परंतु याच सोशल मीडियाचा अतिरेक आज समाजासाठी घातक ठरताना दिसतो. वाढती गुन्हेगारी, फसवणूक, सायबर क्राईम, ऑनलाईन बँकिंग फ्रॉड यामागे सोशल मीडियाचा मोठा वाटा आहे. चुकीची माहिती, अफवा आणि वाईट प्रवृत्ती वेगाने पसरत असून त्याचा परिणाम तरुण पिढीवर विशेषतः होत आहे.

पूर्वी कुटुंबात एखादा वाद झाला, तर सून माहेरी पत्र पाठवायची. ते पत्र माहेरी पोहोचेपर्यंत आणि माहेरचे माणसं येईपर्यंत घरातला वाद अनेकदा मिटलेलाही असायचा. आज मात्र एका क्षणात मेसेज, फोटो किंवा व्हिडिओ सोशल मीडियावर जातो आणि छोटा वाद मोठ्या संघर्षाचं रूप घेतो.

प्री-वेडिंग फोटोशूटसारख्या गोष्टींमुळे अनेकदा लग्न मोडल्याची उदाहरणं समोर येत आहेत. दिखावा, तुलना आणि प्रसिद्धीची हाव यामुळे नात्यांमधील पवित्रता कमी होत चालली आहे. दुर्दैवाची बाब म्हणजे एकाच घरात राहणारी कुटुंबातील माणसं प्रत्यक्ष बोलण्याऐवजी व्हॉट्सॲप ग्रुपवर संवाद साधतात. घरात असूनही संवादासाठी मोबाईलचा आधार घ्यावा लागतो, ही बाब निश्चितच विचार करायला लावणारी आहे.

म्हणूनच माझ्या दृष्टीने सोशल मीडिया हा उपयोगावर अवलंबून असलेला घटक असला, तरी त्याचा अति वापर समाजासाठी शाप ठरत आहे. योग्य मर्यादा, जबाबदारी आणि विवेक वापरला नाही, तर हे वरदान कधी शापात बदलेल हे कळणारही नाही. म्हणूनच सोशल मीडियाचा वापर करताना जागरूकता, संयम आणि समतोल राखणे ही काळाची गरज आहे.

ooo