जीवनाचे वरदान-लेखक : पूज्य भिक्खू धम्मरक्षित

 

लेखक : पूज्य भिक्खू धम्मरक्षित

संपर्क : ९९३५८२७९६२

जीवन ही केवळ जन्म आणि मृत्यू यांदरम्यानची कालमर्यादा नाही; जीवन म्हणजे प्रत्येक श्वासातून उमलणारी एक अद्भुत संधी आहे. ही संधी केवळ स्वतःसाठी जगण्याची नसून स्वतःला जाणण्याची, इतरांना समजून घेण्याची, प्रेम करण्याची, करुणा विकसित करण्याची आणि मानवतेचा अर्थ जगण्याची आहे. म्हणूनच जीवनाला वरदान म्हटले जाते. वरदान हे कधीच सहज मिळत नाही. ते मिळाल्यानंतर त्याचे मोल जाणणाऱ्यालाच त्याचे खरे सौंदर्य अनुभवता येते. ज्याला जीवनाचे मूल्य कळले, त्याला प्रत्येक दिवस हा नव्या शक्यतांचा उगवता सूर्य वाटतो; आणि ज्याला ते उमगले नाही, त्याच्यासाठी अमूल्य आयुष्यही तक्रारींच्या सावलीत हरवून जाते.

निसर्ग हा जीवनाचा पहिला गुरु आहे. पहाटेचा सूर्य कोणताही भेदभाव न करता सर्वांवर सारखाच प्रकाश टाकतो. नदी स्वतःसाठी वाहत नाही; ती असंख्य जीवांची तहान भागवते. वृक्ष स्वतःची फळे खात नाही; तो इतरांना सावली, फळे, फुले आणि प्राणवायू देतो. ढग स्वतःसाठी पाऊस साठवत नाहीत; ते पृथ्वीवर बरसून जीवन फुलवतात. निसर्गातील प्रत्येक घटक देण्याचा, समर्पणाचा आणि संतुलनाचा संदेश देतो. म्हणूनच मानवाने निसर्गाकडून केवळ साधने नव्हे, तर जगण्याचे तत्त्वज्ञान शिकण्याची गरज आहे.

मानवी जीवनाचा सर्वात मोठा गुण म्हणजे विचार करण्याची क्षमता. पशू भूक भागवतो, पक्षी घरटे बांधतो; पण मनुष्य स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधतो. "मी कोण आहे?", "माझ्या जीवनाचा उद्देश काय आहे?", "मी समाजासाठी काय करू शकतो?" असे प्रश्न त्याला अस्वस्थ करतात. हे प्रश्नच त्याला सामान्य जीवनातून असामान्य जीवनाकडे घेऊन जातात. जेव्हा माणूस स्वतःपुरता विचार न करता इतरांच्या दुःखाशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याच्या जीवनाला खऱ्या अर्थाने मूल्य प्राप्त होते.

भगवान बुद्धांनी मानवी जीवनाला दुर्लभ संधी म्हटले आहे. दुःख आहे, हे त्यांनी सांगितले; परंतु त्याचबरोबर दुःखावर मात करण्याचा मार्गही दाखवला. करुणा, मैत्री, प्रज्ञा आणि समत्व या मूल्यांनी जीवन समृद्ध होते. राग, लोभ, मत्सर आणि अहंकार मनाला कैद करतात; तर प्रेम, संयम, कृतज्ञता आणि क्षमा मनाला मुक्त करतात. म्हणून जीवनाचे वरदान जपायचे असेल, तर मन शुद्ध करणे आवश्यक आहे.

आज विज्ञानाने जग जवळ आणले आहे; पण अनेक मने एकमेकांपासून दूर गेली आहेत. साधने वाढली, पण समाधान कमी झाले. घरे मोठी झाली, पण मनातील माणुसकी अनेकदा लहान होताना दिसते. अशा काळात जीवनाचे खरे वरदान म्हणजे पैसा, पद किंवा प्रसिद्धी नसून विश्वास, नाती, आरोग्य, शांत मन आणि सद्सद्विवेकबुद्धी होय. ही संपत्ती मिळविण्यासाठी कोणत्याही बाजारात जाण्याची गरज नसते; ती आपल्या आचरणातून निर्माण करावी लागते.

एका बियामध्ये विशाल वृक्ष दडलेला असतो. योग्य माती, पाणी, प्रकाश आणि काळ मिळाला की ते बी हजारो जीवांना आधार देणाऱ्या वृक्षात रूपांतरित होते. माणसाचेही तसेच आहे. त्याच्या अंतःकरणात प्रेम, करुणा आणि प्रज्ञेची बीजे असतात. त्यांना योग्य संस्कार, योग्य विचार आणि सत्कर्मांचे पाणी मिळाले, तर त्याचे जीवन स्वतःपुरते न राहता अनेकांच्या जीवनाला दिशा देणारे वरदान ठरते. म्हणून प्रत्येक जन्म हा केवळ जगण्यासाठी नसतो; तो जगाला काहीतरी चांगले देण्यासाठी असतो.

जीवनाचे सौंदर्य संकट नसण्यात नाही; संकटांवर मात करण्याच्या धैर्यात आहे. नदीला खडक भेटतात म्हणून ती वाहणे सोडत नाही; उलट त्यांनाच वळसा घालत समुद्रापर्यंत पोहोचते. फुलाला काट्यांची साथ असते, तरी ते सुगंध देणे थांबवत नाही. आकाशात ढग येतात, पण सूर्य कायमचा लपून राहत नाही. निसर्गातील हे प्रत्येक दृश्य मानवाला सांगते की अडचणी या शेवट नसतात; त्या नव्या उमेदीची सुरुवात असतात. जीवनाचे वरदान ओळखणारा माणूस प्रत्येक अनुभवातून शिकतो, प्रत्येक अपयशातून उभा राहतो आणि प्रत्येक दिवसाला नव्या आशेने सामोरा जातो.

याच जाणिवेतून जीवनाची खरी श्रीमंती जन्माला येते. जी व्यक्ती स्वतःच्या आनंदाबरोबर इतरांच्या आनंदाचाही विचार करते, जी दुःखी माणसाला धीर देते, जी निसर्गाचे रक्षण करते, जी सत्य आणि करुणेचा मार्ग स्वीकारते, तीच व्यक्ती जीवनाच्या वरदानाचे ऋण फेडत असते. कारण जीवन हे केवळ आपल्याला मिळालेले दान नसते; ते पुढील पिढ्यांसाठी अधिक सुंदर करून देण्याची जबाबदारीही असते.

जीवनाचा प्रवास म्हणजे केवळ श्वासांची मोजदाद नव्हे, तर अनुभवांची, नात्यांची आणि जाणिवांची अखंड शृंखला आहे. या प्रवासात माणूस अनेक टप्प्यांतून जातो—बालपणातील निरागसता, तारुण्यातील उर्मी, प्रौढपणातील जबाबदारी आणि वृद्धत्वातील आत्मचिंतन. प्रत्येक टप्पा काहीतरी शिकवतो आणि प्रत्येक शिकवण माणसाच्या अस्तित्वाला अधिक समृद्ध बनवते. जीवन हे वरदान आहे, कारण ते आपल्याला स्वतःला घडवण्याची आणि इतरांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करण्याची संधी देते.

मानवी जीवनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची बदलण्याची क्षमता. एकाच परिस्थितीत दोन माणसे वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया देऊ शकतात. एक माणूस अडचणींना शाप मानतो, तर दुसरा त्यांना संधी मानतो. उदाहरणार्थ, एका गरीब कुटुंबातील मुलगा जर परिस्थितीला दोष देत बसला, तर त्याचे आयुष्य तक्रारीतच संपते; पण त्याच परिस्थितीत दुसरा मुलगा जर शिक्षणाला शस्त्र बनवून पुढे गेला, तर तोच इतिहास घडवू शकतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवन हे याचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे. सामाजिक विषमता, गरिबी आणि अपमान यांच्यातून त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग निवडला आणि अखंड संघर्षातून स्वतःचेच नव्हे तर संपूर्ण समाजाचे जीवन बदलले. हे दाखवते की जीवनाचे वरदान परिस्थितीत नाही, तर त्याला दिलेल्या प्रतिसादात आहे.

निसर्गाकडे पाहिले तर जीवनाचे दुसरे महत्त्वाचे सत्य समजते—संतुलन. सूर्य सतत तेज देतो, पण कधीही जळून नष्ट होत नाही; नदी सतत वाहते, पण कधी थकत नाही; झाड सतत देते, पण कधी रिकामे होत नाही. हे संतुलन मानवाने शिकणे आवश्यक आहे. आधुनिक जीवनात माणूस सतत घेण्याच्या मागे लागला आहे—अधिक पैसा, अधिक सुख, अधिक प्रसिद्धी. पण देण्याची वृत्ती कमी होत चालली आहे. त्यामुळेच मानसिक असंतोष वाढत आहे. जेव्हा माणूस देण्यास सुरुवात करतो—प्रेम, वेळ, मदत, करुणा—तेव्हा त्याच्या आयुष्याला एक वेगळीच शांतता मिळते. एका लहानशा गावातील शिक्षकाचे उदाहरण घ्या. तो स्वतः गरीब होता, पण त्याने अनेक विद्यार्थ्यांना शिकवले. त्या विद्यार्थ्यांपैकी काही डॉक्टर झाले, काही अभियंते झाले, काही समाजसेवक झाले. त्या शिक्षकाचे नाव कदाचित मोठ्या पुस्तकांत नसेल, पण त्याचे जीवन अनेकांच्या यशात जिवंत आहे. हेच खरे जीवनाचे वरदान आहे.

भगवान बुद्धांनी जीवनाचे स्वरूप अत्यंत खोलवर समजावून सांगितले आहे. त्यांनी सांगितले की दुःख हे जीवनाचा भाग आहे, पण त्या दुःखातून मुक्त होण्याचा मार्गही अस्तित्वात आहे. एका राजवाड्यातील सुखसंपन्न जीवन सोडून त्यांनी जेव्हा समाजातील दुःख पाहिले, तेव्हा त्यांच्या मनात करुणेचा उदय झाला. त्यांनी तप, ध्यान आणि ज्ञानाच्या माध्यमातून मानवाला “मध्यम मार्ग” दिला. हा मार्ग अतिरेक टाळून संतुलित जीवन जगण्याचा आहे. त्यांच्या शिकवणीनुसार, राग हा अग्नी आहे जो आधी स्वतःला जाळतो आणि मग इतरांना; तर करुणा हे पाणी आहे जे स्वतः थंड राहून इतरांना शांत करते. जीवनाचे वरदान तेव्हाच फुलते, जेव्हा माणूस करुणेचा स्वीकार करतो.

एका कुटुंबाचे उदाहरण पाहू. एका घरात दोन भावंडे होती. एकाने नेहमी स्पर्धा आणि ईर्षा ठेवली, सतत इतरांशी तुलना केली आणि असमाधानी राहिला. दुसऱ्याने मात्र स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित केले, कुटुंबाला आधार दिला आणि नात्यांना जपले. काही वर्षांनी पहिला भाऊ मानसिक तणावात अडकला, तर दुसरा समाजात आदराने जगू लागला. परिस्थिती एकच होती, पण दृष्टिकोन वेगळा होता. जीवनाचे वरदान हे बाह्य परिस्थितीत नसून अंतःकरणातील दृष्टिकोनात आहे, हे या उदाहरणातून स्पष्ट होते.

आजच्या काळात तंत्रज्ञानाने माणसाला वेग दिला आहे, पण शांतता हिरावून घेतली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, स्पर्धा यामुळे माणूस सतत व्यस्त आहे, पण अंतर्मुख होण्यास विसरला आहे. एका शहरातील यशस्वी व्यावसायिकाचे उदाहरण घ्या—तो आर्थिकदृष्ट्या यशस्वी होता, पण त्याला कुटुंबासाठी वेळ नव्हता. मुलांशी संवाद तुटला, नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण झाला. एका क्षणी त्याला समजले की पैसा आहे, पण शांतता नाही. मग त्याने जीवनशैली बदलली, कुटुंबासाठी वेळ द्यायला सुरुवात केली आणि मानसिक समाधान मिळवले. हे उदाहरण दाखवते की जीवनाचे वरदान हे केवळ बाह्य यशात नाही, तर आंतरिक समाधानात आहे.

निसर्गातील एक साधे उदाहरण पाहू. पावसाचा थेंब समुद्रात पडतो तेव्हा त्याची ओळख संपते असे वाटते, पण प्रत्यक्षात तो समुद्राचा भाग बनतो. त्याचप्रमाणे, माणूस जेव्हा अहंकार सोडून समाजाशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याचे जीवन व्यापक अर्थ प्राप्त करते. एकटेपणा हे दुःखाचे मूळ आहे, तर एकात्मता हे समाधानाचे स्रोत आहे. म्हणूनच जीवनाचे वरदान समजण्यासाठी “मी” या संकुचित विचारातून बाहेर पडून “आपण” या व्यापक भावनेत प्रवेश करणे आवश्यक आहे.

ग्रामीण भागातील एका महिलाचे उदाहरणही महत्त्वाचे आहे. ती अत्यंत साध्या परिस्थितीत राहत होती, पण तिने आपल्या मुलांना शिक्षण दिले. स्वतः कष्ट करून, इतरांकडून मदत घेऊन तिने मुलांना शिकवले. पुढे तिची मुले उच्च शिक्षण घेऊन समाजात स्थिर झाली. त्या महिलेने कधी मोठे नाव कमावले नाही, पण तिचे जीवन अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणा ठरले. हे दाखवते की जीवनाचे वरदान हे प्रसिद्धीत नसून, केलेल्या चांगल्या कार्यात आहे.

जीवनाचा अंतिम अर्थ म्हणजे समर्पण. जेव्हा माणूस स्वतःच्या स्वार्थापलीकडे जातो, तेव्हा त्याच्या जीवनाला खरी उंची मिळते. एका डॉक्टराचे उदाहरण घ्या, जो मोठ्या शहरात राहू शकला असता, पण त्याने ग्रामीण भागात सेवा करण्याचा निर्णय घेतला. तिथे त्याने अनेकांचे प्राण वाचवले. त्याला कदाचित मोठी प्रसिद्धी मिळाली नाही, पण त्याचे नाव लोकांच्या हृदयात कायम राहिले. हेच जीवनाचे खरे वरदान आहे.

जीवन हे नदीसारखे आहे—सतत वाहणारे, अडथळ्यांना पार करणारे, आणि शेवटी समुद्रात विलीन होणारे. या प्रवासात जर आपण प्रेम, करुणा, कर्तव्य आणि समर्पण जपले, तर आपले जीवन स्वतःसाठीच नव्हे तर इतरांसाठीही प्रकाशमान होते. म्हणूनच जीवनाचे वरदान हे केवळ मिळवण्यासाठी नसून, ते जगण्यासाठी आणि वाटण्यासाठी आहे.