महाराष्ट्र ही संताची पावन भुमि म्हणून ओळखली जाते.पुण्यभूमीत अनेक संत होऊन गेले. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, एकनाथ, नामदेव या संतानी समाजाला धार्मिक व आध्यात्मिक शिकवण दिली. कथा, कीर्तन, भारूड, अभंग, प्रवचन कार्यक्रमातून समाज प्रबोधन केले. तसेच संत गाडगेबाबा हे त्यापैकी एक महान संत होय.
संत गाडगेबाबा यांचा जन्म २३ फेब्रुवारी १८७६ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील शेंडगाव येथे झाला. वडील झिंगराजी जानोरकर व आई सखुबाई या परीट समाजातील कुटुंबात झाला. आईने बाळाचे नाव डेबु ठेवले. डेबु लहान असताना वडील दारूच्या व्यसनात मरण पावले. आई डेबुला घेऊन माहेरी भावाकडे रहायला आली. डेबुचे आजोळ मूर्तिजापूर तालुक्यातील दापुरे. मामाकडे भरपूर गुरेढोरे व शेती होती. डेबु गुरांची देखभाल करू लागला, शेतातील सर्व कामे तो करायचा. सन १८९२ साली कुंता नावाच्या मुली बरोबर लहानपणी डेबुचे लग्न झाले. त्यांना चार मुली झाल्या. मुलीच्या बारशाच्या वेळी मटणाचे जेवण देण्याच्या प्रथेला विरोध करून गोडधोड जेवण दिले होते.अंतर जातीय विवाहास मान्यता नव्हती. त्याकाळी अंतरजातिय विवाहाचे महत्त्व सांगितले. समाजातील जाचक अनिष्ट रूढी परंपरेचा विरोध केला. जात, धर्म, संप्रदाय यांचा समूळ नायनाट करण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला. १ फेब्रुवारी १९०५ रोजी घरादाराचा त्याग करून संन्यास घेतला. साधी राहणी अंगीकार करून झाडू, गोधडी, फाटके कपडे, हातात एक गाडगे घेऊन तीर्थयात्रा करु लागले. गोधडीबाबा, , चिंधीबाबा, गाडगेबाबा असी ओळख निर्माण झाली. हातात सतत खराटा घेऊन घाण दिसताच ते स्वतः झाडून स्वच्छ करायचे. गावोगावी जाऊन घाण दिसली की स्वत: गाव झाडून स्वच्छ करायचे. मिळेल खायचे. रात्री गावात कीर्तन करायचे.
*गोपाला गोपाला देवकीनंदन गोपाला*
हे भजन म्हणत. कीर्तनाच्या माध्यमातून स्वच्छतेचे महत्त्व, अंधश्रद्धा निर्मूलन, सामाजिक न्याय, समता, बंधूंभाव या गोष्टीचे समाज प्रबोधन करायचे.अज्ञान,अंधश्रद्धा, अनिष्ट रूढी परंपरेवर कठोर प्रहार करत. कीर्तनातून समाजिक कार्य, लोकजागृती करत.
*चोरी करू नका,कर्ज काढू नका*, *व्यसन करू नका, देवा धर्माच्या नावाखाली कोंबडी बकरी कापू नका,जातीय भेदभाव मानू नका*.
देव दगड धोंड्यात नसून देव माणसात आहे.
*रंजल्या गांजल्याची सेवा करा, दीन दुबळ्याना मदत करा, अपंग व्यक्तींना सहारा द्या, आंधळ्याचे डोळे बना*.
सतत तीर्थाटन करून गावोगावी जाऊन स्वच्छता कराची. दिली कोणी भाकरी भाजी आवडीने खायची. अंतरायला जमिन व पांगरायला आभाळ. गाडग्यात भोजन करायचे. स्वतः अडाणी असून जगाला साक्षर करण्याचे महान स्वप्न बाळगून होते. गावात रोगराई येऊ नये म्हणून गाव स्वच्छ करण्याचा महामंत्र जगाला दिला. ते स्वतः घाण स्वच्छ करायचे मग अनुयायी त्यांचे पाहून काम करायचे. गाडगेबाबा यांच्या करणी आणि कथणी मध्ये अंतर नव्हता. निस्वार्थी भाव मनात ठेवून कुटल्या ही फळाची अपेक्षा न करता सतत काम करत. अस्वच्छता, अस्पृश्यता समाजातील कलंक आहे. तो स्वच्छतेच्या रूपाने धुऊन टाका. धर्म, जात कर्मकांड,यज्ञ,जप,तप, जादूटोणा विरोधात संघर्ष केला. देव देवळात नाही तर माणसाच्या हृदयात आहे. गावात सार्वजनिक स्वच्छता ठेवा,
*जिथे हात फिरे तिथे लक्ष्मी वसे*.
सतत स्वच्छतेचे महत्त्व जगाला दाखवून देणारे स्वच्छतेचे बादशहा होते. समाज प्रबोधन, समाज जागृतीचे अनमोल कार्य हाती घेऊन महान समाजसुधारक व संत म्हणून ओळख निर्माण केली. धर्मशाळा, आश्रमशाळा, नद्यांना घाट, पाणपोई, गोशाळा, शाळा, कॉलेज, वसतिगृहे बांधून समाजाची सेवा केली. अशा संत शिरोमणी गाडगेबाबांचे योगदान पाहून महाराष्ट्र शासनाने त्यांच्या नावाने
*संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान* सुरु केले. निर्मल ग्राम नावाने पुरस्कार ठेवले. स्वतः अडाणी असून जगाला शिक्षणाचे धडे दिले. गाडगेबाबांनी दशसुत्री सांगून समाजाला बहुमोल संदेश दिला.
*भुकेल्यांना अन्न ,तहानलेल्यांना पाणी,उघड्यानागड्यांना कपडे, बेकारांना रोजगार,बेघरांना आसरा, मुक्या प्राण्यांना अभय,गरीब तरूण तरुणीचे लग्न,दु:खी निराशांना हिंमत,गोरगरिबांना शिक्षण,अंध,पंगू,रोगींना औषधोपचार, गरीबांना शिक्षणासाठी मदत*.
असा महान युगप्रवर्तक स्वच्छतेचा बादशहा संत गाडगेबाबा यांच्या नावाने अमरावती नगरीत विद्यापीठ आहे. या महान संत, समाज सेवकांचा मृत्यू २० डिसेंबर १९५६ ला अमरावती येथे झाला. संत गाडगेबाबा त्यांच्या कार्याने अमर आहेत. अशा स्वच्छतेच्या महान बादशहास कोटी कोटी प्रणाम.
=======================
रत्नाकर बाबुराव पाटील
{सहशिक्षक}
विद्यानिकेतन माध्यमिक आश्रमशाळा,
शिंगोली ता. जि. धाराशिव
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा