कर्मयोगी संत गाडगे बाबा यांच्या आज असलेल्या दि.23 फेब्रुवारी 2026 रोजी असलेल्या 150 व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन ॥
डेबूजी झिंगराजी जाणोरकर (संत गाडगेबाबा) यांचा जन्म २३ फेब्रुवारी १८७६ ला शेंडगाव,ता.अंजनगाव सुर्जी,जि.अमरावती येथे अतिशय गरीब कुटुंबात झाला.त्यांच्या आईचे नाव सखूबाई आणि वडिलांचे नाव झिंगराजी जाणोरकर होते.डेबूजींचे बालपण अत्यंत कष्टात आणि गरिबीत गेले. ते लहान असतानाच त्यांच्या वडिलांचे दारूच्या व्यसनामुळे निधन झाले.त्यानंतर त्यांची आई त्यांना घेऊन माहेरी म्हणजे मूर्तिजापूर तालुक्यातील दापुरे येथे आपल्या भावाकडे (मामाकडे) राहायला गेली.मामाची शेती मोठी होती, त्यामुळे लहानपणापासूनच डेबू शेतीची कामे,गुरे राखणे,नांगरणी करणे यात मग्न असे.त्यांना कामाची आणि स्वच्छतेची प्रचंड ओढ होती.त्यांना शिक्षणाची संधी मिळाली नाही, परंतु कामातूनच त्यांनी जीवनाचे खूप मोठे धडे गिरवले.अनिष्ट रूढी,अंधश्रद्धा आणि कर्जबाजारीपणा यांचे दुष्परिणाम त्यांनी जवळून पाहिले होते.लहानग्या डेबूचा निसर्गाशी संवाद चालत असे .लहानपणी डेबू अत्यंत संवेदनशील आणि शांत स्वभावाचे होते. ते इतरांच्या तुलनेत खेळण्यापेक्षा निसर्गात रमण्यात अधिक वेळ घालवायचे. झाडे, पशू-पक्षी यांच्याशी ते एकांतात बोलत असत. त्यांच्या या निसर्गाशी जोडलेल्या वृत्तीतूनच त्यांच्यातील भविष्यातील सद्भावना आणि भूतदया यांचे मूळ दिसून येते.डेबूला लहानपणापासूनच अंधश्रद्धा आणि रूढी अजिबात आवडत नसत. त्यांच्या गावात एकदा एका व्यक्तीने देवाचा कोप झाल्याचे सांगून लोकांना घाबरवले होते. तेव्हा लहानग्या डेबूने धाडसाने लोकांना सांगितले की, "देव कोणावरही कोप करत नाही, हे केवळ लोकांचे अज्ञान आहे." त्यांच्या या विचारांमुळे लोक चकित झाले होते. हा प्रसंग त्यांनी पुढे केलेल्या प्रबोधनाच्या वृत्तीची पहिली झलक दाखवतो. डेबूची आई त्यांना खूप जपायची. एके दिवशी आईने त्यांच्यासाठी विशेष आवडीची भाकरी बनवली होती. डेबू भाकर खायला बसले असताना, त्यांच्या घराबाहेर एक भुकेलेला भिकारी आला. त्या भिकाऱ्याची भूक पाहून डेबूने स्वतःच्या ताटातील ती आवडती भाकर त्याला देऊन टाकली आणि स्वतः फक्त मीठ-भाकरी खाल्ली. हा प्रसंग त्यांची निःस्वार्थी वृत्ती आणि दानशूरता दर्शवतो. डेबूला त्यांचे मामा चंद्रभान यांनी वाढवले होते. मामा नेहमी त्यांना कष्ट आणि साफसफाईचे महत्त्व शिकवत असत. मामेभावांबरोबर शेतात काम करताना, डेबू फक्त स्वतःचे काम न करता, आजूबाजूच्या सार्वजनिक जागांची साफसफाई करण्यातही आनंद मानत असत. इतरांना मदत करणे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे, हे त्यांनी लहानपणीच आत्मसात केले. याच सवयीतून पुढे त्यांचे कीर्तनातून स्वच्छता करण्याचे कार्य सुरू झाले.हे सर्व प्रसंग दर्शवतात की, गाडगेबाबांच्या बालपणातच त्यांच्यातील समाजसुधारक, सत्यनिष्ठ आणि करुणावान व्यक्तीची बीजे रोवली गेली होती.
सम -१८९२ मध्ये त्यांचा विवाह कुंताबाईंशी झाला, त्यांना एक मुलगा व दोन मुली होत्या.
मात्र, त्यांचे मन संसारात फार काळ रमले नाही. दि.१फेब्रुवारी १९०५ रोजी त्यांनी घरदार सोडून जनसेवेसाठी संन्यास स्वीकारला.हातात एक गाडगे आणि झाडू घेऊन त्यांनी गावोगावी फिरून स्वच्छतेचा आणि समाजसुधारणेचा प्रसार केला.
संत गाडगेबाबांचा मृत्यू दि.२० डिसेंबर १९५६. वलगाव येथे पेढी नदीच्या काठावर झाला.वयाच्या ८० व्या वर्षी या महान संताने जगाचा निरोप घेतला. अमरावती येथे गाडगेनगरमध्ये त्यांचे भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे.
संत गाडगेबाबा हे एक थोर समाजसुधारक,कीर्तनकार आणि संत होते. त्यांचे सामाजिक कार्य अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि बहुआयामी होते. त्यांनी आपल्या कृतीतून आणि कीर्तनातून समाजाला स्वच्छता, शिक्षण आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी लोकशिक्षण स्वच्छतेची शिकवण दिली .गाडगेबाबा स्वतः हातात झाडू घेऊन गावोगावी फिरत आणि रस्ते, गटारे व सार्वजनिक ठिकाणे स्वच्छ करत. त्यांनी लोकांना उपदेश करण्याऐवजी स्वतः कृती करून दाखविली. 'देव दगडाच्या मूर्तीत नाही, तर माणसाच्या सेवेत आहे' हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले.त्यांनी लोकांना श्रमाचे महत्त्व पटवून दिले आणि सामुदायिक श्रमदानातून गावे स्वच्छ करण्याची प्रेरणा दिली.शिक्षण प्रसार शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले.गाडगेबाबांनी शिक्षणाला सर्वांत मोठे दान मानले. 'शिक्षणाशिवाय माणसाचे जीवन व्यर्थ आहे' असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
संत गाडगेबाबांनी समाजातील गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी महाराष्ट्रात अनेक धर्मशाळा, वसतिगृहे आणि शाळा स्थापन केल्या.शिक्षणासाठी पैसा त्यांनी आपल्या कीर्तनातून मिळालेला पैसा स्वतःसाठी न वापरता, या शिक्षण संस्थांच्या उभारणीसाठी आणि गरीब विद्यार्थ्यांच्या मदतीसाठी खर्च केला. त्यांनी कर्मकांड, रूढीवाद आणि अंधश्रद्धांवर आपल्या कीर्तनातून कठोर टीका केली.त्यांचे कीर्तन हे समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम होते.ते लोकांना साध्या आणि सोप्या भाषेत जीवन जगण्याची योग्य दिशा दाखवत असत.त्यांनी दारू आणि इतर व्यसनांचे दुष्परिणाम लोकांना समजावून सांगून व्यसनमुक्तीसाठी फार मोठे कार्य केले. त्यांनी जात-पात न मानता सर्वसामान्य गरीब, दुबळे आणि पीडित लोकांची निःस्वार्थ सेवा केली. त्यांच्यासाठी धर्मशाळा उभारल्या.
संत गाडगेबाबांनी केवळ माणसांवरच नाही, तर पशुपक्ष्यांवरही दया दाखवण्यास शिकवले. त्यांचे कार्य हे समाजाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारे, कृतिशील आणि मानवतेवर आधारित होते. म्हणूनच त्यांना 'बंडखोर संत' आणि 'समाजसुधारणेचे अग्रदूत' मानले जाते. संत गाडगेबाबांनी कीर्तनातून प्रबोधन केले पण त्यांच्याकीर्तनाची पद्धत अत्यंत विलक्षण, अनोखी आणि लोकशिक्षणावर आधारित होती. ते कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाचे कार्य करीत असत. त्यांच्या कीर्तनाची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे बाबांचे कीर्तन अत्यंत साध्या आणि सहज भाषेत, विशेषतः वऱ्हाडी बोलीत असायचे, ज्यामुळे सामान्य लोकांना ते लगेच समजत असे.त्यांच्या भाषेत ग्रामीण जीवनातील उपमा, म्हणी आणि उदाहरणे असत.स्वच्छता, शिक्षण, स्वावलंबन त्यांच्या कीर्तनाचा गाभा होता.त्यांच्या कीर्तनाचा मुख्य विषय स्वच्छता, शिक्षण आणि स्वावलंबन हा होता."देवळात देव नाही, देव माणसात आहे," असा स्पष्ट विचार कीर्तनातून जनसामान्यांना सांगत होते . परोपकार, गोरगरिबांची सेवा आणि लोकसेवा करण्यावर ते जोर देत.अंधश्रद्धांवर थेट प्रहार करीत.ते अंधश्रद्धा, रूढी-परंपरा,कर्मकांड, जनावरांचा बळी देणे (बोकड कापणे) आणि फसव्या गुरुंवर थेट आणि कठोर टीका करीत असत.देव विकत मिळतो का? देव अंग धुतो का? असे प्रश्न विचारून ते लोकांच्या विवेकबुद्धीला आव्हान देत.त्यांच्या कीर्तनाच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी केवळ "गोपाला गोपाला देवकी नंदन गोपाला" या भजनाचा उपयोग ते लोकांना उपदेशाचा अर्थ मनावर ठसवण्यासाठी करीत असत.बाबांची कीर्तनपद्धत संवादात्मक होती.ते श्रोत्यांना थेट प्रश्न विचारून उत्तरे घेत असत (उदा. देव किती? श्रीखंड चांगले की बोकड?). यामुळे श्रोते कीर्तनात सक्रियपणे सामील होत असत.ते सर्व श्रोत्यांना हात वर करून टाळ्यांच्या तालावर भजन म्हणायला लावत, ज्यामुळे लोकांमध्ये उत्साह निर्माण होई.केवळ देवाची भक्ती न करता, समाजाची सेवा करणे आणि शिक्षण घेणे हेच खरे 'देव' असल्याची शिकवण त्यांनी दिली.
संत गाडगेबाबांचे कीर्तन हे केवळ धार्मिक अनुष्ठान नव्हते, तर ते समाजसुधारणा, लोकशिक्षण आणि विवेकवादाचे एक प्रभावी माध्यम होते. संत गाडगेबाबा हे एक महान समाजसुधारक होते. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि अस्वच्छतेवर प्रहार केला. त्यांच्या कीर्तनातील मुख्य विचार खालीलप्रमाणे आहेत . स्वच्छतेचे महत्त्व (शरीर आणि परिसर)गाडगेबाबांच्या मते, 'स्वच्छता हाच खरा धर्म आहे'. ते नेहमी म्हणायचे की, जिथे स्वच्छता असते तिथेच देव वास करतो. केवळ मन शुद्ध असून चालणार नाही, तर आपला परिसर आणि शरीरही स्वच्छ असायला हवे.शिक्षण हेच प्रगतीचे साधन त्यांनी शिक्षणावर सर्वाधिक भर दिला.गरिबांनी आपल्या मुलाबाळांना पोटाला चिमटा काढून का होईना, पण शाळेत पाठवले पाहिजे, असे ते आग्रहाने सांगत. "शिक्षण घेतल्याशिवाय माणसाचे डोळे उघडणार नाहीत," असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.देव दगडात नसून माणसात आहे: दगडाच्या मूर्तीला नैवेद्य दाखवण्यापेक्षा भुकेलेल्या माणसाला अन्न द्या, असे ते सांगत.प्राणीहत्या बंद करा: देवाच्या नावाने दिला जाणारा प्राण्यांचा बळी हा क्रूरपणा आहे, असे त्यांचे मत होते. अंगात येणे, भूतबाधा किंवा भविष्य पाहणे यांसारख्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, असा संदेश त्यांनी दिला.व्यसनमुक्ती आणि सदाचार व्यसनामुळे माणसाचा आणि त्याच्या कुटुंबाचा नाश होतो. त्यामुळे दारू, गांजा आणि इतर व्यसनांपासून दूर राहण्याचा उपदेश त्यांनी दिला. चोरी न करणे, खोटे न बोलणे आणि इतरांना मदत करणे यालाच त्यांनी खरा धर्म मानले.सण-उत्सव, लग्नकार्य किंवा मृताच्या नावे केल्या जाणाऱ्या जेवणावळींसाठी कर्ज काढू नका. अवाजवी खर्च टाळून साधेपणाने जगण्यावर त्यांचा भर होता.हे त्यांचे तत्त्वज्ञान आज आचरणात आणण्याची गरज आहे.
आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त
अभंगकार व साहित्यिक
प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले,
अमरावती . ८०८७ ७४८६०९
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा