स्त्रीशिक्षण आणि समाजजागृतीचे प्रवर्तक : महात्मा जोतिबा फुले-प्रा.डॉ.दीपक सुभाषराव सूर्यवंशी

 

स्त्रीशिक्षण आणि समाजजागृतीचे प्रवर्तक : महात्मा जोतिबा फुले

महात्मा जोतिबा फुले यांची १३५ वी पुण्यतिथी. त्यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतांना तत्कालीन भारतीय समाजात प्रचलित असणारी समाज, शिक्षण व्यवस्था आणि तिचे स्वरूप लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दीन दलितांचे कैवारी, नवसमाजरचनेचे शिल्पकार, आधुनिक भारताचे निर्माते,स्त्री शिक्षणाचे जनक,मानवतावादाचे पुजारी,युगप्रवर्तक महात्मा फुले यांचे कार्य कालातीत आहे. शिक्षणातूनच खरे समाजपरिवर्तन होते, आधी शिक्षण दिले पाहिजे, याचं विचारधारेतून १८ व्या शतकात भारतात सर्वत्र इंग्रजांचे साम्राज्य पसरले होते. दीन-दलित,बहुजन व स्त्रियांना योग्य शिक्षण-समानतेचा हक्क मिळाला पाहिजे, यासाठी प्रयत्नशील समाजसुधारकांचा उदय झाला,यामध्ये सर्वात अगोदर क्रम लागतो, तो महात्मा जोतीराव गोविंदराव फुले व क्रांती ज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा. तद्नंतर याचं परंपरेत राजर्षी शाहू महाराज, कर्मवीर भाऊराव पाटील, कर्मवीर मामासाहेब जगदाळे,डॉ.बापूजी साळुंखे, डॉ.पंजाबराव देशमुख यांच्याच कार्याची प्रेरणा घेऊन मराठवाड्यात शिक्षण प्रचार व प्रसाराचे कार्य शिक्षण महर्षी ज्ञानदेव मोहेकर गुरुजींनी केले आहे. बहुजन समाज शिक्षणाच्या परिप्रेक्षात आणण्यासाठी अविरत प्रयत्न केले आहेत. भारतीय समाजाचा इंग्रजी समाज संस्कृतीशी संबंध आलेला होता, अनेक जुन्या चालीरीती प्रथा-परंपरा अनिष्ट कर्मकांड अशा बाबींचा सामान्य नागरिकांसमोर प्रचंड मोठ्या प्रमाणात अनेक अडचणी निर्माण होत होत्या, या सर्व अवलोकन करून महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी बहुजन समाजाला शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचे कार्य उत्तम रीतीने केले आहे   

                महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या अलौकिक व व्यापक सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्यामुळे राजर्षी शाहू महाराजांनी त्यांना महाराष्ट्राचा मार्टिन ल्युथर असे म्हटले,तसेच दुसरे श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड यांनी त्यांना हिंदुस्थानचा वॅशिंग्टन असे म्हटले आहे.उपेक्षित दीन दलित तरुणांना त्यांच्या सामाजिक जीवनात माणूस म्हणून त्यांना वागणूक देण्यात यावी.यासाठी महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी अविरत परिश्रम घेतले. ज्योतिबांचे पूर्वज सातारा येथील कटगुण येथे राहत असत, त्यावेळी त्यांचे आडनाव गोरे असे लावले जाई. पुढे ते पुण्यात स्थायिक झाले. तेथे ज्योतिबांचे वडील गोविंदराव भाजीपाला- फुलांचा व्यवसाय करू लागले.त्यांचा हा व्यवसाय त्या काळामध्ये नावारूपाला आला.यामुळे त्यांचे फुले हेच आडनाव कायमस्वरूपी झाले. त्यानंतर त्यांनी आपल्या व्यवसायात स्थिर झाल्याने ते पुणे येथे स्थायिक झाले. गोविंदरावांनी धनकवडीच्या झगडे पुण्यातील चिमणाबाई सोबत विवाह केला. त्यांना दोन मुले झाली. त्यातील थोरला राजाराम व धाकटा ज्योतिबा म्हणजेच महाराष्ट्रातील आद्य समाजसुधारक आणि दलितोद्धाराचे काम करणारे ज्योतिबा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी पुणे येथे झाला. वयाच्या सातव्या वर्षी ज्योतिबा शाळेत जाऊ लागले. परंतु शूद्राने शाळेत शिक्षण घेणे महापाप असे तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीत मानले जात असे. याचवेळी त्यांच्या वडिलांना एका मुसलमान व इंग्रज गृहस्थाने शिक्षणाचे महत्त्व त्यांना पटवून सांगितले. हे ऐकून महात्मा फुले यांना त्यांच्या वडिलांनी शिक्षण घेण्यासाठी इंग्रजांच्या ख्रिस्ती मिशनरी शाळेत टाकले. याच पाश्चिमात्य विचारवंत थॉमस पेन यांचे राईट ऑफ मेन हे पुस्तक वाचनात आले ,त्यावेळी त्यांना कळले की तत्कालीन समाजातील व धर्मातील दारिद्र्य विषमता ही ईश्वरनिर्मित नसून मानवनिर्मित आहे.या काळात त्यांच्यापुढे प्रसंग अनुभवता आला ते परांजपे नावाच्या एका मित्राच्या लग्नात गेले होते. मात्र गरीब-शूद्र असल्याने लग्नात वरातीमागून जाताना त्यांना हाकलून देण्यात आले. तेव्हापासून या प्रसंगावर त्यांनी खूप चिंतन केले,त्यातूनच समाजात असणारी प्रचंड विषमता याविरुद्ध लढा देण्यास सुरुवात केली महात्मा फुले यांनी प्रचलित हिंदू समाजातील मतलबी रुढीचा प्रथा-परंपरांचा अंधश्रद्धेचा शालेय अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यानंतर लहुजी वस्ताद कडून शारीरिक व्यायामाचे धडे गिरवले, समाजात असणारी गरीबी श्रीमंतीची दरी दिवसेंदिवस वाढत जाते,हे केवळ विशिष्ट वर्गातील सत्ता प्रभावामुळे सामान्य लोकांच्या जीवनात प्रचंड मोठी गुलामगिरी येताना दिसते. अशा परिस्थितीमध्ये त्यांनी आपले भावी आयुष्य त्यातील दिशा ठरवून दिले.कोणत्याही सरकारी नोकरी शिवाय सामाजिक कार्य करायचे असा त्यांनी निर्धार केला. भारतीय समाजातील दारिद्र्य दूर करण्यासाठी एकमेव पर्याय आहे.तो म्हणजे शिक्षणाच्या प्रवाहात सर्व सामान्य व्यक्तीला आणण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. पुढे १८४७ पर्यंत महात्मा फुले यांनी शिक्षण घेतले त्यांनी अभ्यासक्रम पूर्ण केला आणि १८४८ मध्ये पुणे येथे मुलींची भिडेवाडयात पहिली स्वतंत्र शाळा काढली. तत्कालीन पडलेल्या समाजाला त्यांचे कार्य रुचले नाही, अनेक लोकांनी विरोध केला तरी परंतु त्याची पूर्वतयारी म्हणून महात्मा फुले यांनी आपल्या पत्नीला सर्वप्रथम शिक्षण दिले, सावित्रीबाईंनी आपल्या पतीच्या सामाजिक व शैक्षणिक कार्यात मनापासून केले, याचा परिणाम म्हणून १८५१ मध्ये दुसरी शाळा अनुक्रमे मुलींसाठी शाळा काढली आणि खऱ्या अर्थाने शिक्षणाच्या परंपरेला शाळेच्या माध्यमातून सुरुवात झाली ,तत्कालीन त्यांच्या कार्यामुळे त्यांच्या सर्वच शाळा अत्यंत व्यवस्थितपणे चालवल्यामुळे त्याची दखल घेऊन तत्कालीन इंग्रज अधिकारी सर मेजर कँडी यांनी सरकारतर्फे ७५ रुपये अनुदान त्यांना दिले.,१८६२ बालहत्याप्रतिबंधक गृह काढले, १८६८ अस्पृशांसाठी घरचा पाण्याचा हौद खुला केला. भारतीय समाजाला प्रगती कडे घेऊन जायचे असेल तर भ्रामक रुढी, प्रथा, परंपरा, अनिष्ट चालीरीती, अंधश्रद्धा, अस्पृश्यता व कर्मकांड इ. गोष्टींचे उछाटन करणे आवश्यक आहे, असे त्यांचे स्पष्ट मत होते. तसेच आपल्याला ज्ञान-विज्ञान-तंत्रज्ञान यांची कास धरावी लागेल. सामाजिक, शैक्षणिक,धार्मिक,अस्पृश्य वर्गाच्या कार्यामुळे त्यांचा गौरव करण्यात आला ,स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, बुद्धिप्रामाण्यवाद यासाठी ते पडू लागले ,सतीची प्रथा विवाह अंधश्रद्धा निर्मूलन अशा समाजविधायक कार्यात त्यांनी प्रचंड मोठे योगदान दिले.ते खऱ्या अर्थाने बोलके सुधारक नसून कर्ते सुधारक होते ,केवळ शाब्दिक विरोध न करता आलेल्या परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी म्हणून अनेक ठिकाणी बालहत्या प्रतिबंधक गृह ही संस्था सुद्धा सुरू केली. त्याचबरोबर दैन्य दारिद्र्यात खितपत पडलेले जे बहुजनांसाठी घरातील पाण्याचा हौद खुला केला, भारतीय समाजाचा अन्नदाता पोशिंदा असणारा शेतकरी वर्ग हा खऱ्या अर्थाने मागासलेला आहे, वर्षानुवर्ष अज्ञान अंधश्रद्धा चालीरीती रूढी प्रथा परंपरा व गुलामगिरीत अडकलेला आहे.असंघटित असल्याने त्यांचे अतोनात हाल होतात हे ओळखून त्यांना एकत्रित आणण्यासाठी सत्यशोधक समाजाची स्थापना त्यांनी केली. महात्मा फुले यांनी सामाजिक परिस्थितीचा सखोल अभ्यास करून शेतकऱ्यांचा आसूड १८८३,गुलामगिरी १८७३, ब्राह्मणांचे कसब १८५५ शिवाजी महाराजांचा पोवाडा ,सार्वजनिक सत्यधर्म ,इशारा ,अखंड व सत्सार १८५५ ,तृतीय रत्न हे नाटक आदी ग्रंथाच्या माध्यमातून बहुजन समाजाच्या समाजास अज्ञानाच्या अंधकारातून ज्ञानरुपी प्रकाशात आणण्यासाठी समाजजागृती केली.मूलगामी तर्कशुद्ध लेखन केल्याचे गुलामगिरी या ग्रंथातील “विद्येविना मती गेली । मतीविना नीती गेली नीतीविना गती गेली।

गतीविना वित्त गेले वित्ताविना शूद्र खचले। इतके अनर्थ एका अविद्येने केले” यावरून लक्षात येते.

खरे तर शिक्षण हे समाज परिवर्तनाचे माध्यम आहे.दलित-अस्पृश्य, स्त्रिया, शेतकरी,मजूर व बहुजन समाज यांच्यासाठी अनाथाश्रम, स्थापन केले.आपल्या सर्वांचा असलेला समाजाचा कणा असलेला घटक म्हणजे शेतकरी होय, याची जाणीव त्यांना होते .त्यामुळे विशेषतः शेतकऱ्याच्या कुटुंबातील सर्वांना शिक्षण मिळाले पाहिजे, असा अट्टाहास त्यांनी केला होता. स्वातंत्र्य, समता,लोकशाही ,विज्ञान ,इतिहास आणि संस्कृती यावर भर देऊन सामाजिक विचारांची क्रांती केली वयाच्या ६० व्या वर्षी त्यांना मुंबई येथील सामान्य जनतेचे वतीने रावबहादुर वडेकर यांनी महात्मा ही पदवी बहाल केली.

प्राथमिक शिक्षण व्यवहारात उपयोगी पडेल, अशाप्रकारचे असावे. अशा प्रकारच्या शाळांना निरीक्षण समिती स्थापन करून त्यावर नियंत्रण ठेवण्यात यावे. स्थानिक कराच्या ५०% खर्च प्राथमिक शिक्षण व्यवस्थेवर करावा. वयाच्या १२ वर्षापर्यंत शिक्षण सक्तीचे व मोफत उपलब्ध करून घ्यावे. तसेच महार मांग, व मागासवर्गीयाकरिता सरकारने वेगळ्या शाळा सुरू कराव्यात.शालेय विद्यार्थ्यांना सहली व प्रोत्साहनपर बक्षीस,शिष्यवृत्ती देण्यात यावे. तसेच पारंपरिक शिक्षणापेक्षा प्रशिक्षित शिक्षकांची सुविधा करण्यात यावी.तसेच जिथे प्रमाणपत्रित शिक्षकांची जिथे नियुक्ती झालेली नसेल तिथे मुळीच अनुदान देण्यात येऊ नये.”

शिक्षणाच्या माध्यमातून जे ज्ञान मनुष्याला होते, शिक्षणाअभावी व्यक्ती हा पशुसमान आहे, त्यावरच वैचारिक प्रगल्भता ज्ञानावरच अवलंबून असते. असा माणूस हा एकप्रकारे पाषाणाच असतो.उचभ्रू समाजाने शिक्षण व ज्ञानाचे दरवाजे शूद्र अतिशूद्रांसाठी बंद असल्याने त्यांना त्यांच्या अवस्था अत्यंत बिकट झालेल्या होत्या.ज्योतिबानी दूरगामी शिक्षणाची व्यवस्था ब्रिटीशांकडून तशी अपेक्षा व्यक्त केली होती.त्यांनी तत्कालीन असलेल्या शिक्षणविषयक झिरपता सिध्दांताला विरोध केला होता आणि स्वतंत्र अशा सार्वत्रिक शिक्षणाची संकल्पना मांडली होती,पुढे त्याची अंमलबजावणीसाठी अलीकडच्या काळातील शासनाने प्रयत्न केले आहेत.सर्व समावेशक सर्वांसाठी विशद केली होती.

एकूणच महात्मा फुले हे त्रेसष्ट वर्ष चंदनासारखे भारतीय समाजाच्या उत्थानासाठी प्रवास करीत राहिले. अनेक ठिकाणी व्याख्याने दिली. स्वातंत्र्य, समता,बंधुता आणि लोकशाही मुळातवर सातत्याने भर दिला.स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील मतभेद त्यांना मान्य नव्हता.ते नेहमी पुरुषांच्या बरोबरीने स्त्रियांना अधिकार असावेत ,एक स्त्री शिकली तर कुटुंब साक्षर होते, ते असे मानीत, जन्मतः स्त्री आणि पुरुष हे स्वतंत्र आहेत.त्यांना निवडीसाठी समान संधी आहे.मत मांडण्याचा स्त्रियांनाही सारखेच हक्क आहेत. शिक्षक हा समाजाला दिशा देणारा महत्त्वाचा घटक असून शिक्षकाची जबाबदारी केवळ शाळेपुरती मर्यादित नाही, त्याचा समाजाशी घनिष्ठ संबंध निर्माण होणे तितकेच आवश्यक असते. तसेच शिक्षण क्षेत्रात शैक्षणिक समाजशास्त्र ही संकल्पना महत्त्वाची असून शिक्षण व समाज यांच्यातील परस्परसंबंधाचा अभ्यास असणे आवश्यक असल्याचे मत मांडले. ते म्हणत आपण सर्वजण एकाच निर्मिकाची लेकुरे आहोत.मग आपुल्याच निर्मिकाची (देवाची) भेट (दर्शन) घेताना मध्यस्थांची गरज नसते.ज्या प्रमाणे आई- वडिलांना भेटायला कोणत्याही प्रकारच्या मध्यस्थांची गरज नसते. त्यांच्या या असीम कार्याबद्दल डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्यांना आपले गुरू मानले. संत वचनाप्रमाणे “बोले तैसा चाले त्याची वंदावी पाऊले” अशा या अविरतपणे समाजपरिवर्तनासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी २८ नोव्हेंबर १८९० रोजी जगाचा निरोप घेतला.

प्रा.डॉ.दीपक सुभाषराव सूर्यवंशी

( प्राध्यापक, मराठी विभाग)

शिक्षण महर्षी ज्ञानदेव मोहेकर महाविद्यालय,कळंब जि.धाराशिव 

deepaks2021@gmail.com