(२५ आक्टो.: पुण्यतिथी विशेष )
मेरा फन, मेरी उम्मीदे आजसे तुमको अर्पण है
आजसे मेरे गीत तुम्हारे सुख और दु:ख का दर्पण है
आपली प्रतीभा आणि अभिलाषा जगाला अर्पण करणार्‍या या कविचे काव्य जन-सामान्याच्या सुख-दु:खाचा खरोखरच एक आरसा आहे. पीडित शोषितांच्या सुख-दु:खाशी समरस होऊन-
न मुंह छुपाके जिये हम,न सर झुकाके जिये
सितमगरो कि नजर से नजर मिलाके जिये
अन्यायाविरुद्ध लढण्यास असा महामंत्र देणारा एक महान शायर आणि काजल,गजल, कभी कभी, प्यासा,हमराज यासारख्या चित्रपटांना सुपरहिट करणारे गीत देणारा एक महान गीतकार-साहिर लुधियानवी.
साहिर लुधियानवी (अब्दुल हई) यांचा जन्म लुधियानाच्या एका सुखवस्तु जमीनदार कुटुंबात १९२१ साली झाला. पतीच्या भोगविलासी स्वभावाला कंटाळून साहिरच्या आईने तलाक घेतला आणि साहिर स्वेच्छेने आईसोबत घराबाहेर पडला. सुरुवातीचे दिवस अत्यंत खडतर परिस्थितीत गेले. एकतर गरीबी आणि वरतून बापाच्या क्रूर धमक्या. साहिरला कुठेच स्वस्थता मिळाली नाही. अपुरे शिक्षण, काही काळ टिकणार्‍या नोकर्‍या, विचित्र मानसिक परिस्थितीत साहिरच्या शायरीचा फुल फुलत होता-
हजार बर्क (बिजली) गिरे, लाख आंधिया उठे
वो फूल खिलके रहेंगे, जो खिलने वाले है
साहिरच साहित्य मोजकं पण मौलिक आहे. `गाता जाये बंजारा',‘परछाइयां’, `तल्खिया', आओ कि कोई ख्वाब बुने,’ हे चारही संग्रह फार गाजले. `आओ कि कोई ख्वाब बुने' या काव्यसंग्रहाला `सोवियत लँड नेहरु अवार्ड’, `उर्दू अ‍ॅकॅडमी अवार्ड',‘महाराष्ट्र स्टेट अवार्ड' मिळाले असून लुधियाना शासकीय महाविद्यालयात शिकताना १९४३ मध्ये प्रकाशित पहिल्याच `तल्खियां' काव्यसंग्रहाच्या आजपर्यंत ५० पेक्षा अधिक आवृत्या प्रकाशित झाल्या.
मनामनातील कलह, दुभंगणारे ऋणानुबंध, प्रेमसबंधातील स्वार्थपरता व ढोंगीपणा, शारीरिक पीपासेचे अप्राकृतिक रुप, टरफली नैतिकता, महानगरातील विखुरलेले जनजीवन, गर्दी आणि कोलाहलातील मानवाचे भयग्रस्त एकाकीपण, सर्व स्तरातील अविश्वास,युद्ध आणि संघर्ष, आदर्शहीनता, सामाजिक तथा राजनैतिक भ्रष्टाचाराला सहज स्वीकार करणारी व्यवस्था, सनातनी मूल्यांचा र्‍हास, गरजांच्या अपूर्ततेमुळे पलायनाची भावना, सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेविरुद्ध विद्रोह इत्यादी अनेक विषय साहिरच्या काव्यातून अभिव्यक्त होताना दिसतात.
कोणत्याही कविची कविता ही त्याच्या जीवनानुभवातून निर्माण होते. त्या कविच्या निष्ठाही त्याच्या कवितेत व्यक्त होतात. (‘आकलन’-बाबुराव गायकवाड). साहिरने जे भोगले तेच काव्यात चित्रीत केले म्हणून साहिरची कविता वास्तव आणि हृदयस्पर्शी तर आहेच शिवाय आपल्या सहज आणि ओघवत्या काव्यसादरीकरणारे मनातील भावभावना सहजतेने व्यक्त करण्याच्या कलेने, सामान्याच्या नित्य बोलीभाषेतील शब्दाने नटलेली असल्याने आपले अक्षरत्व टिकवून आहे.
दुनियाने तर्जुबात-ओ-हवादीस शक्ल मे
जो कुछ मुझे दिया है वो लौटा रहा हुं मै
(या जगाने अनुभव आणि र्दुघटनेच्ता रुपात जे काही मला दिलं तेच मी काव्याच्या रुपाने जगाला परत करीत आहे.)
साहिरची समकालिन सुप्रसिद्ध हिंदी-उर्दू लेखिका अमृता प्रीतम आणि साहिर यांच्यात फार घनिष्ठ नि पवित्र मैत्री होत्री. आपल्या `तल्खियां' काव्यसंग्रहाची प्रस्तावना अमृता प्रीतमने लिहावी, अशी साहिरची मनोकामना होती. पण काही मानसिक अवस्थेतमुळे ती प्रस्तावना लिहू शकली नाही. साहिरच्या मृत्युनंतर तेराव्या आवृत्तीची प्रस्तावना लिहून तिने साहिरचं हे ऋण फेडलं. प्रस्तानेत ती लिहिते. `साहिर की शायरी लोगों की रगीं का हिस्सा बन चुकी है.'
साहिर सर्वांचा चाहता होता. त्याचे चारही हिंदी काव्यसंग्रह `स्टार पब्लिकेशन प्रा. लि.' ने प्रकाशित केले. या प्रकाशन संस्थेचे मालक व साहिरचे जवळचे मित्र श्री. अमरनाथजी साहिर यांच्याविषयी लिहितात ‘`अक्सर चिंतक और भावूक व्यक्ती गंभीर प्रकृती के होते है. लेकिन साहिर बहुतही हंसमुख और जिंदादिल व्यक्ती थे. शायरी को जनसाधारण में उन्होने जितना लोकप्रिय बनाया शायद ही कोई बना सके. ‘परछाईयां’ की दीर्घ कविता और तलखियां की खुबसूरत रचनाओं से आज भारत और पाकीस्तान का पढा लिखा कोई भी व्यक्ती अपरिचित नहीं होगा.’’
याद आते है फजाओं में
कितने दूर के और नजदीक के नाम
नाम तेरा जहां जहां पहुंचा
साथ पहुंचा है इस दयार का नाम.
साहिरच्या सुरुवातीच्या काव्यावर पैâज अहमद पैâज आणि मजाज या शायर मंडळींचा प्रभाव विशेषत्वाने जाणवतो. ‘साहिर पैâजची नक्कल करतो’ असा आरोप पण साहिरवर लावल्या गेला. पण थोड्याच काळात साहिर काय आहे याची प्रचिती लोकांना आली. ‘कभी कभी, मेरी दरमांदा जवानी की तमन्नाओं के’ इत्यादी कविता लोकांना साहिरविषयी खूप काही सांगून जातात.
मै हर एक पल का शायर हूं
हर एक पल मेरी कहानी है
हर पल मेरी हस्ती है
हर एक पल मेरी जवानी है
हे गीत आजही जनसामान्यांच्या ओठांवर खेळत आहे. लुधियाना गव्हर्नमेंट कॉलेजमध्ये शिकताना साहिरने ताजमहालवर एक कविता लिहिली. यमुनेच्या काठावर वसलेला ताजमहल पाहून साहिर प्रेयसीला म्हणतो- ‘‘प्रिये, ताजमहल हे प्रीतीचं प्रतीक आहे. हे रमणीय स्थान तुला आवडतं. पण प्रिये तू मला इतर कुठेतरी भेटत जा. ताजमहालची सुंदरता तू बघितली आहे. पण त्याच्या पायव्यात दडलेल्या श्रमिक-कलावंतांच्या हाडांचे सापळे तुला दिसत नाही. या जगात असंख्य लोकांनी प्रेम केलं. कोण म्हणतो की त्यांचे प्रेम पवित्र नव्हते? पण प्रिये आपल्या प्रेमाची जाहिरातबाजी ते करू शकले नाही. कारण तेही माझ्यासारखेच गरीब होते.
एक शहनशाहने बनवाके हसीन ताजमहल
हम गरीबों की मुहब्बत का उडाया है मजाक
झोपडीत राहणार्‍याने महालाचे स्वप्न पाहूच नये पण प्रेमवीरांना कशाचीही पर्वा नसते. तुम में हिम्मत है दुनिया से बगावत करलो
वर्ना माँ-बाप जहां कहते है, शादी करलो
असे साहिरने तिला निक्षून सांगितले. पण ती सर्व बंधनांना झुगारून साहिरची न होता बेवफा झाली पण तरीही साहिरचं वैफल्यग्रस्त भग्न मन तिला धिकारत नाही.
अपनी तबाहियों का मुझे कोई गम नही
तुमने किसी के साथ मुहब्बत निभा तो दी.
प्रेमभंगाच्या विषाला पचवून साहिर आजन्म अविवाहितच राहिला. पण मजनुसारखा तोही मरुभूमीच्या धुळीत हरवला नाही तर त्याने आपल्या लेखणीची धार तीक्ष्ण केली ती पीडितांच्या दु:खाला वाचा फोडण्यासाठी.
आज से फन(प्रतिभा) का मतलब जंजीरे पिघलाना है
आज से मै शबनम के बदले अंगारे बरसाऊंगा
पुन्हा साहिरचा काव्यप्रवास सुरू झाला. प्रवासात त्याला भरल्या चौकात अब्रुु लुटलेल्या कुमारिकांचे नग्न शव मिळाले. तर कधी त्यांचा खुलेआम लिलाव. कधी पोट भरण्यासाठी देह विक्रय करणार्‍या ललना तर कधी तापाने सणसणत्या बाळाच्या औषधोपचारासाठी सर्वस्व लुटविणारी माता याच पार्श्वभूमीवर ‘‘प्यासा’’ चित्रपटाची साहिरने रचलेली गाणी आजही आठवते.
ये कुचे, ये निलाम घर दिलकशीं के
ये लुटते हुये कारवां जिंदगी के
कहां है कहां है वो मुहाफीज खुदी के
जिन्हे नाज है हिंद पर वो कहां है
(ज्यांना या भारत देशावर अभिमान आहे. कुठे आहे पावन संस्कृतीचे पोवाडे गाणारे धर्ममार्तंड लोकं ? बोलवा त्यांना. हे जीवनाचे लुटले जारणारे तांडे दाखवा त्यांना. दाखवा त्यांना निष्पाप कुमारिकांचे निस्तेज कुस्करलेले शव. हा अब्रुंचा खुलेआम लिलाव) स्त्री विषयी साहिरच्या मनात अपार श्रद्धा होती.
औरत ने मर्द को जनम दिया
मर्द ने उसे बाजार दिया
हे गीतही साहिरच्याच लेखणीतून अवतरले. तसेच जश्ने-गालिब शताब्दी समारोहावर लिहिलेल्या कवितेच्या काही ओळी ही आठवतात-
गांधी हो के गालीब हो
इंसाफ की नजर में
हम दोनों के कातील है
हम दोनोें के पुजारी है
जगाची रीतच अशी आहे की आम्हीच गांधी आणि गालीबचे पुजारी आहोंत आणि आम्हीच त्यांच्यावर गोळ्याच झाडतो. सांडणारे रक्त आपले असो की इतरांचे शेवटी ते मानवाचेच रक्त आहे.
युद्ध पूर्वेला होवो अथवा पश्चिमेला
शेवटी विश्वशांतीचाच बळी जातो
बॉम्बवर्षाव घरांवर होवो अथवा सीमेवर
शेवटी विध्वंस अटळ आहे.
विजयाचा दीपोस्तव असो वा पराजयाचा शोक शवटी मयतींवरच लढावे लागते. युद्ध काय समस्येचे निराकरण करणार ? अरे युद्ध हीच तर एक समस्या आहे. म्हणून साहिर लिहितो-
इसिलिए, ऐ शरीफ इंसानो
जंग टलती रहे तो बेहतर है
आप और हम सभी के आंगन
में शमा जलती रहे तो बेहतर है.
अशा विश्वशांतीचा संपूर्ण जगाला संदेश देणारा हा महान शायर २६ आक्टो. १९८० रोजी स्वर्गवासी झाला. पण आजही साहिर काव्याच्या रुपाने अजरामर आहे. साहिरच्याच शब्दात सांगायचे झाल्यास -
जिस्म की मौत कोई मौत नही होती
जिस्म मिट जाने से इंसान नही मर जाते
- कलाम अहमद खान
२५ डी. आदर्शनगर, उमरेड रोड, नागपूर
(मो.९६५७३४७६८८)
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा